D66, VVD en CDA kiezen definitief voor minderheidskabinet, en hopen maar dat andere partijen dat willen steunen

In de week waarin het land vastliep door het winterse weer komen de formerende partijen met een gewaagd besluit om het vastgelopen politieke systeem te reanimeren. D66, VVD en CDA willen definitief met elkaar een minderheidskabinet gaan vormen, zo maakte D66-leider Rob Jetten vrijdag na een tweedaags overleg op het Hilversumse landgoed De Zwaluwenberg bekend. Zo’n kabinet zal in de Tweede Kamer steunen op slechts 66 zetels, tien tekort voor een meerderheid. En dus willen de drie partijen steun gaan zoeken bij andere partijen. Maar welke dat zijn en hoe ze dat precies willen vormgeven, ligt nog open.

De keuze voor een minderheidskabinet werd door de drie partijen als een doorbraak in de formatie gepresenteerd. Jetten, VVD-leider Dilan Yesilgöz en CDA-leider Henri Bontenbal kwamen vrijdag aan het einde van de middag middenin een hevige sneeuwbui gezamenlijk naar buiten om uit te stralen dat ze elkaar vertrouwen. „De afgelopen weken hebben we veel kunnen investeren in elkaar begrijpen en elkaars standpunten”, zei Yesilgöz. Informateur Rianne Letschert had een besluit over de kabinetsvorm als huiswerk voor deze formatieweek meegegeven en zei dat de drie partijleiders er vrijdagochtend, na ruim een dag praten op De Zwaluwenberg, onderling uit waren.

De afgelopen weken hing het toevoegen van het radicaal-rechtse JA21, goed voor negen zetels, nog boven de markt. Met JA21 erbij was er nog geen meerderheid geweest (75 zetels), maar had het kabinet wel een bredere basis gehad in de Tweede Kamer. Met name de VVD voelde wel voor onderhandelen met JA21, maar D66 hield dat tegen, bleek vrijdag. Jetten noemde het toevoegen van JA21 „niet verstandig” omdat hij verwacht dat zo’n kabinet, met dan een heel rechtse signatuur, minder makkelijk steun zou vinden bij andere partijen in de Kamer. „Met z’n drieën is het makkelijker, breder en flexibeler”, denkt Jetten.

‘Niet eindeloos rondjes draaien’

Voor D66, dat liever met GroenLinks-PvdA had onderhandeld over een meerderheidskabinet, zou het ook inhoudelijk erg ingewikkeld zijn om tot afspraken te komen met JA21, dat diametraal anders denkt over onderwerpen als klimaat, stikstof, migratie en Europa. Omdat de VVD eerder GroenLinks-PvdA blokkeerde, en D66 dus niets voor JA21 voelde, zijn Jetten en Yesilgöz elkaar met de keuze voor een minderheidskabinet van drie partijen tegemoetgekomen. „Wij hebben geprobeerd elkaar te overtuigen van onze voorkeursvarianten, maar dat is niet gelukt”, zei Jetten lachend tegen Yesilgöz. „In plaats van eindeloos rondjes draaien was het belangrijk om een knoop door te hakken.”

Het CDA heeft duidelijk rekening willen houden met de positie van D66. CDA-leider Henri Bontenbal stond niet afwijzend tegenover onderhandelen met JA21, maar had sowieso liever een meerderheidscoalitie met GroenLinks-PvdA of anders vijf partijen. Bontenbal noemde het vrijdag „een politieke realiteit” dat een minderheidskabinet nu de meest logische optie is, en wil ook tempo blijven maken. „Iedereen heeft zorgen over de ontwikkelingen in Europa en de rest van de wereld, we willen dat Nederland snel een kabinet krijgt.”

Hoewel de drie partijen veel vertrouwen hebben in elkaar, viel op dat zij nog niet precies weten hoe een minderheidscoalitie voldoende steun moet krijgen in beide Kamers. Informateur Letschert gaat komende week alle andere partijen in de Tweede Kamer uitnodigen om te praten over mogelijke samenwerking. D66, VVD en CDA zetten voor Nederlandse begrippen in elk geval een unieke stap, want minderheidskabinetten zijn in de naoorlogse geschiedenis niet voorgekomen. Letschert sprak van „een nieuw fenomeen waar we allemaal aan moeten wennen”. Dat een minderheidskabinet op voorhand instabieler is, denkt de informateur niet. „De afgelopen jaren zijn veel kabinetten vroegtijdig gevallen die wél een meerderheid hadden.”

Nog geen concreet plan

Logische routes naar een meerderheid zijn er voor D66, VVD en CDA over links (GroenLinks-PvdA met twintig zetels) en over rechts (JA21, aangevuld met mogelijk kleine fracties als de SGP of 50Plus). Een minderheidskabinet kan met vaste gedoogpartners gaan werken, of per thema wisselende akkoorden sluiten met verschillende oppositiepartijen.

D66-leider Jetten moest toegeven dat de drie partijen hier zelf nog geen concreet plan voor hebben en dit ook eerst met de andere partijen in de Kamer willen bespreken. Hij zei dat dit om „nieuwe vormen van politieke samenwerking” vraagt.

Vanuit de rest van de Kamer klonken vrijdag nog geen enthousiaste reacties op de keuze voor een minderheidskabinet. JA21, dat graag had willen meeregeren, is „teleurgesteld” dat er niet met die partij is gesproken. Partijleider Joost Eerdmans vindt dat „een gemiste kans om te kijken of er recht kan worden gedaan aan de verkiezingsuitslag”. Eerdmans vindt dat de stem van de rechtse kiezer in een kabinet van alleen D66, VVD en CDA „zwaar ondervertegenwoordigd” is. JA21 zal volgens hem een minderheidskabinet „met een opbouwend kritische blik vanuit de oppositie bezien”.

GroenLinks-PvdA reageerde nog niet direct, maar partijleider Jesse Klaver zei eerder in de formatie dat Nederland „een stabiel meerderheidskabinet nodig heeft om doorbraken te realiseren”. GroenLinks-PvdA is ook gefrustreerd dat het niet heeft mogen onderhandelen en zal weinig voelen voor steun aan een centrumrechts minderheidskabinet. De partij is ook tegen bezuinigingen op de zorg of sociale zekerheid om hogere defensie-uitgaven te bekostigen, een route die D66, VVD en CDA juist wel op willen.

Voor steun in de Eerste Kamer, waar de drie partijen maar 22 van de benodigde 38 zetels voor een meerderheid hebben, is ook BBB met twaalf zetels nog van belang. Partijleider Caroline van der Plas sprak vrijdag op X van „een slecht begin”, omdat een minderheidskabinet volgens haar geen recht doet „aan de gewenste midden-rechtse koers”. Wel voegde Van der Plas toe dat BBB steun aan voorstellen van het nieuwe kabinet „per keer” zal bekijken.

Op de steun van één partij hoeven D66, VVD en CDA in geen geval te rekenen. PVV-leider Geert Wilders stuurde een bondige tweet over een mogelijk minderheidskabinet: „Volgend jaar dus weer nieuwe verkiezingen.”