Er komt een minderheidskabinet. Maar wil de oppositie wel meewerken?

De minste zorgen lijken D66, VVD en CDA zich te hoeven maken over de steun van het rechts-radicale JA21. Natuurlijk is fractievoorzitter Joost Eerdmans „teleurgesteld” dat zijn partij niet mag aansluiten bij het minderheidskabinet, zei hij vrijdagavond in radioprogramma Dit is de dag: „Een gemiste kans.” Maar, zei hij er direct achteraan, zijn partij is altijd bereid om akkoorden te sluiten. „Als er plannen komen waar wij het hartgrondig mee eens zijn, gaan wij niet opportunistisch tegenstemmen.” Het is een boodschap die hij al maandenlang verkondigt: JA21 wil „constructief” zijn. Eerdmans noemt dat ook het belangrijkste verschil tussen zijn partij en de PVV, die inhoudelijk veel op elkaar lijken.

Vrijdag maakten D66, VVD en CDA bekend dat ze met zijn drieën verder willen gaan in een nieuw kabinet. Samen hebben ze 66 zetels, 10 te weinig voor een meerderheid in de Tweede Kamer. En dus moeten ze bij elk plan en elk voorstel op zoek naar steun bij de oppositie. Met de negen zetels van JA21 komt het minderheidskabinet een heel eind, maar nog steeds een zetel tekort. Wie levert die? Komende week komen alle fractievoorzitters langs bij informateur Rianne Letschert om te vertellen of en hoe ze het minderheidskabinet willen steunen.

Lees ook

D66, VVD en CDA kiezen definitief voor minderheidskabinet, en hopen maar dat andere partijen dat willen steunen

Steun vinden wordt lastig

Dat lijkt bij voorbaat een lastige exercitie. Voor plannen op het gebied van bijvoorbeeld migratie en veiligheid ligt steun van de kleine christelijke partijen SGP (drie zetels) en ChristenUnie (ook drie) en nieuwkomer 50Plus (twee) voor de hand. Maar zo eenvoudig is dat niet. Vlak voor het kerstreces werd door de Kamer de verruiming van de Embryowet goedgekeurd, met steun van D66, VVD en een groot deel van het CDA. Eerder werd een VVD-motie aangenomen die vraagt te onderzoeken of artikel 1 (gelijke behandeling) van de Grondwet boven artikel 23 (de vrijheid van onderwijs) kan worden geplaatst.

Beide voorstellen hebben kwaad bloed gezet bij SGP en ChristenUnie, waar dit uitermate gevoelige kwesties zijn. Kamerlid Diederik van Dijk (SGP) zei in een debat in december dat het „riskant is om nu […] een aantal controversiële voorstellen erdoorheen te drijven terwijl je in de toekomst afhankelijk bent van breed draagvlak in de Kamer. Wij gaan niet positief meewerken aan dossiers als met de andere hand bijvoorbeeld de klassieke vrijheden of de bescherming van het ongeboren leven worden afgebroken”.

Fractievoorzitter Mirjam Bikker (ChristenUnie) uitte zich in dat debat in vergelijkbare bewoordingen. Ze zegt nu in een reactie dat „die waarschuwing niet voor niks is gegeven, het heeft ons vertrouwen niet bevorderd.” Bikker wil constructief naar de plannen van het minderheidskabinet kijken, als de drie partijen „niet steeds op onze pijngrens gaan zitten”. Met andere woorden: geen nieuwe voorstellen op medisch-ethisch-gebied of het gebied van onderwijsvrijheid.

Bezuinigingen op zorg

Ook 50Plus-fractievoorzitter Jan Struijs zegt dat zijn partij „constructief” is, maar voegt er gelijk aan toe dat „alles een prijs heeft. Als het gaat om bezuinigen op ouderenzorg of het fiscaliseren van de aow zetten wij een streep in het zand. Als dat wordt doorgezet, hebben we een probleem.” Zijn partij is sowieso tegen bezuinigingen op zorg en wil juist investeren. Dat is lastig voor de minderheidscoalitie, die lijkt te willen bezuinigen op de zorg en sociale zekerheid om andere dure plannen – denk aan investeringen in Defensie – te betalen.

Steun van de PVV komt er sowieso niet, heeft Geert Wilders al laten weten. Ook hulp van de BBB ligt moeilijk. Weliswaar heeft Caroline van der Plas op X laten weten haar steun „per keer” te willen bekijken; tegelijk staat het stikstofdossier als levensgroot obstakel tussen haar en de nieuwe coalitie – zeker D66 – in.

Voor bijvoorbeeld maatregelen op het gebied van klimaat en de energietransitie zou GroenLinks-PvdA (20 zetels) de minderheidscoalitie aan ruime steun kunnen helpen. Maar die partij is gefrustreerd omdat ze niet werd uitgenodigd bij de onderhandelingen. En ook die partij is, net als 50Plus, tegen bezuinigingen op de zorg. Tot op heden heeft fractievoorzitter Jesse Klaver nog niet gereageerd op de komst van een minderheidskabinet. Eerder noemde hij dat op BlueSky „een heel slecht idee”.

De oppositiepartijen lijken dus veel eisen te kunnen stellen in ruil voor hun steun. Al ligt daarbij een gevaar op de loer. Na de mislukking van het kabinet-Schoof willen veel kiezers een kabinet dat de vier jaar uitzit en grote problemen aanpakt. Kabinetsvoorstellen opportunistisch tegenhouden kan dan tot het verwijt leiden dat de oppositie alleen maar tegenwerkt. De partijen weten dat zelf ook. „Het cynisme op straat over de politiek is groot”, zegt Bikker van de CU.

Vaste gedoogpartijen of niet?

Onduidelijk is nog hoe het minderheidskabinet straks de steun uit de oppositie wil verwerven: per onderwerp of met ‘vaste’ gedogers die de meeste plannen steunen. In de begroting voor 2027, waarvoor de gesprekken over een paar maanden beginnen, komt alles samen. Niet alleen worden dan nieuwe plannen gepresenteerd, ook wordt duidelijk waar het geld vandaan moet komen. Dat is eenvoudiger met vaste gedoogpartners, omdat zaken dan kunnen worden uitgeruild.

Een klein lichtpuntje voor het kabinet is wellicht de rol van de Eerste Kamer. Weliswaar moet de minderheidscoalitie ook daar op zoek naar steun (16 zetels tekort), maar dat is niet veel anders dan de afgelopen jaren. Sinds 2010 hebben kabinetten al geen meerderheid meer in de senaat, schreef politicoloog Simon Otjes van de Universiteit Leiden op BlueSky. „Dat waren de facto minderheidskabinetten. Het is business as usual in Den Haag.”