Oppositielid in ballingschap en zoon van de sjah Reza Pahlavi poogt de opstand in Iran op afstand aan te wakkeren

17 uren geleden 1

„Ons doel is niet langer alleen om de straten op te gaan, het doel is om ons voor te bereiden op het innemen en controleren van de stadscentra.” Met op X probeerde Reza Pahlavi, de oudste zoon van de in 1979 afgezette sjah van Iran, de protesten in het land zaterdagochtend verder aan te zwengelen.

In Iran vinden al twee weken grote demonstraties plaats uit onvrede over de hoge inflatie en de beroerde economische situatie van het land. De protesten zijn hard neergeslagen door het Iraanse regime, met zeker 45 doden tot gevolg. Of de demonstranten gehoor geven aan de oproep van Pahlavi, is lastig te verifiëren: sinds donderdagavond is het internet in het land grotendeels afgesloten.

Daarnaast bestaat veel onduidelijkheid over de aanhang van de 65-jarige ‘kroonprins’ (zoals hij zich tegenwoordig graag noemt) binnen Iran. Pahlavi volgde een luchtmachtopleiding in de Verenigde Staten – zijn eerste solovlucht zou hij al op zijn elfde gemaakt hebben – toen in 1979 de Iraanse Revolutie uitbrak. Zijn gezin werd het land uitgedreven door de aanhangers van ayatollah Ruhollah Khomeini en kwam via Egypte uiteindelijk ook in de VS terecht. Na de dood van zijn vader, in 1980, benoemde Pahlavi zichzelf tot sjah.

Hoewel hij al ruim veertig jaar geen voet op Iraanse bodem heeft gezet, is hij altijd bezig geweest met zijn geboorteland. Na een studie politicologie aan de University of Southern California probeerde hij een regering in ballingschap te vormen. Hij bleef zich ook in interviews uitspreken tegen het theocratische regime van de ayatollahs in Iran, maar kreeg weinig gevolg.

Olierijkdom van Iran

De bekendheid van Pahlavi steeg pas toen hij zich in 2019 bemoeide met de demonstraties, die ook toen ontstonden uit onvrede over de economische situatie in Iran, en nog meer toen hij zich uitsprak over de demonstraties in 2022, die volgden op de dood van Masha Amini. De 22-jarige vrouw overleed in september van dat jaar na een gewelddadige arrestatie door de Iraanse zedenpolitie, omdat ze haar hoofddoek verkeerd zou hebben gedragen.

In die periode werd Pahlavi steeds meer door het Westen omarmd. Hij bezocht in 2023 de jaarlijkse holocaust-herdenking in Jeruzalem en mocht in datzelfde jaar langskomen bij de veiligheidsconferentie in München. Toch bleef zijn invloed op de Iraanse betogers volgens kenners gering. Dat hangt samen met de herinnering aan het regime van zijn vader; hoewel die pro-westers, modern en seculier beleid nastreefde, voerde hij ook een autoritair bewind waarbinnen sprake was van marteling en machtsmisbruik.

De sjah profiteerde ook flink van de olierijkdom van Iran. Politico schreef in 2018 dat Pahlavi nog steeds leeft van het in die periode opgebouwde familievermogen, een betaalde baan heeft hij niet.

Geen formele macht

Nog steeds zijn lang niet alle betogers blij met de steun van Pahlavi, regelmatig de Amerikaanse president Donald Trump bedankt voor zijn kritiek op het Iraanse regime. Oppositieleden binnen Iran vrezen dat hij de onrust in het land gebruikt om zelf de macht te grijpen en de monarchie te herstellen, en ook over zijn bezoek aan Israël in 2023 zijn de meningen verdeeld. Maar er zijn ook demonstranten die op straat Pahlavi’s naam scanderen, zei Iran-deskundige Vali Nasr eerder deze week tegen NRC.

„Ik heb mijn hele leven getraind om mijn land te dienen. Ik ben meer dan ooit klaar om Iran binnen te gaan”, schreef Pahlavi deze week op X. Maar zelfs als ayatollah Ali Khamenei zou worden afgezet, waar een deel van de betogers toe oproept, is de terugkeer van Pahlavi onzeker. Hij heeft geen formele macht in Iran. Voorlopig opereert hij dus nog vanuit zijn woonplaats Potomac, in de Amerikaanse staat Maryland.