De echt trouwe linkse kiezer vind je alleen nog in de grote stad: ‘We zijn de arbeidersklasse kwijtgeraakt’

Duo-lijsttrekker Emil Klok in het Groningse Westerkwartier had vooraf gehoopt „mee te liften op de positieve vibe” rondom zijn partij, GroenLinks-PvdA, vertelt hij telefonisch. Landelijke peilingen werden steeds beter, na de dramatische Tweede Kamerverkiezingen in oktober vorig jaar. Bovendien: twee lokale partijen in zijn gemeente kregen slaande ruzie, en de lijsttrekker van het CDA, die opstapte in februari, bleek verdachte in een fraudezaak. „Maar het viel toch wat tegen”, zegt Klok. Zijn partij haalde 18 procent van de stemmen in Westerkwartier, een verlies van ruim 3 procentpunt.

Westerkwartier is een plattelandsgemeente van 41 dorpen in het westen van Groningen. De circa driehonderd melkveehouderijen bepalen het beeld. Traditioneel is de PvdA altijd sterk geweest in dit gebied. Maar die vanzelfsprekendheid is de laatste jaren verdwenen. De lokale partij VZ Westerkwartier werd opnieuw de grootste.

Deze uitslag voor GroenLinks-PvdA past in het landelijke beeld, dat een steeds groter verschil tussen stad en platteland laat zien. In de steden deed GroenLinks-PvdA het goed. Vergeleken met 2022 hield de partij hier op de meeste plekken stand, of was er zelfs lichte winst te zien. Symbolisch van groot belang: de partij werd de grootste in Rotterdam, ooit ook een PvdA-bolwerk. Leefbaar Rotterdam, dat met Pim Fortuyn als lijsttrekker in 2002 de PvdA onttroonde, werd nipt verslagen.

In kleinere gemeenten op het platteland, zoals Westerkwartier, leidde links vrijwel overal verlies. GroenLinks-PvdA behaalde landelijk 14,6 procent van de stemmen, een verlies van 2,2 procentpunt. Daarmee is de aanstaande fusiepartij wel de grootste landelijke partij geworden, na de verenigde lokale partijen.

Het toch magere resultaat geldt niet alleen voor GroenLinks-PvdA, maar voor links in brede zin. De SP leverde fors in en werd onder meer in bolwerk Oss gehalveerd. De Partij voor de Dieren verloor nipt. Emil Klok zag GroenLinks-PvdA overal in de Groninger Ommelanden zetels verliezen. Dat gebeurde ook in de ooit zo machtige bolwerken in het oosten van de provincie. PvdA en CPN maakten daar decennialang de dienst uit, maar juist in die gemeenten zijn PVV en FVD sterk gegroeid. 

Partijleden van de SP volgden de uitslagenavond in Amersfoort.

Foto Emiel Muijderman/ANP

Hoe komt dat? Klok: „We zijn de arbeidersklasse kwijtgeraakt aan de rechterflank. Ons verhaal is nog altijd goed en inhoudelijk. Het gaat over eerlijke inkomensverdeling, over sterkste schouders die de zwaarste lasten moeten dragen. Maar het wordt overschaduwd door alle schreeuwerij over asielzoekers van partijen op rechts. De oneliners winnen het. Ik denk wel eens: onze zwakte is dat we alles te genuanceerd willen zeggen. Maar dan denk ik meteen ook: ik kan niet anders, wil ook niet anders.”

Trouwe kiezer in de grote stad

Deze verkiezingen lieten een trend zien die al enkele jaren zichtbaar is: de echt trouwe kiezers van GroenLinks-PvdA vind je vooral in de grote steden. Ze zijn relatief jong, hoogopgeleid, en hebben uitgesproken progressieve ideeën over herverdeling, klimaat en culturele onderwerpen als gender of racisme. De aanhang van de nieuwe fusiepartij lijkt vooral op de oude achterban van GroenLinks, zei Matthijs Rooduijn, hoogleraar transdisciplinaire sociale wetenschap aan de Universiteit van Amsterdam, vorig jaar. De PvdA-aanhang is voor een deel verdwenen.

Lijsttrekker en wethouder Pieter Paul Slikker uit ’s Hertogenbosch (113.000 inwoners) behaalde in zijn stad een kleine winst voor GroenLinks-PvdA, zoals in veel grotere steden gebeurde: van 16,8 naar 16,9 procent. D66 werd de grootste partij. Ondanks dit „mooie resultaat” maakt Slikker zich ook zorgen. „Gemeenteraden worden steeds meer langs de breuklijnen van maatschappelijke bubbels samengesteld. Kiezers op het platteland zijn steeds conservatiever. Met name in de studentensteden vind je juist veel links-progressieven. De tegenstellingen tussen links en rechts worden steeds groter. Wij, lokale politici, moeten blijven proberen die te overbruggen door samen te blijven werken.”

Een paar factoren werkten deze gemeenteraadsverkiezingen in het nadeel van GroenLinks-PvdA, zegt Matthijs Rooduijn nu. „Traditioneel linkse thema’s zoals ongelijkheid domineerden deze verkiezingen niet. Uit onderzoek bleek dat kiezers wonen het belangrijkste thema vonden. Maar dat ging niet over ongelijkheid in de woonsector, maar in verkapte vorm over immigratie, bijvoorbeeld de voorrang voor statushouders op sociale huurwoningen. Hoe meer het over een thema gaat dat kiezers associëren met rechtse partijen, des te meer profiteren die rechtse partijen daarvan.”

Een ander probleem voor GroenLinks-PvdA: de verkiezingen kwamen op een onhandig moment. Het kabinet-Jetten (D66, VVD, CDA) zit er nog maar net, een effectieve oppositiestrategie moet partijleider Jesse Klaver nog uitvinden.

Fusie sleept zich voort

De partij is daarbij al lange tijd met zichzelf bezig. Dit jaar moeten GroenLinks en PvdA fuseren, met een nieuwe naam en een nieuwe ideologie. Maar het proces sleept zich alweer wat jaren voort. En de nieuwe ideologie is nog niet uitgedacht: er ligt een werkdocument met een ‘maatschappij-analyse’ en wat voorzichtige aanzetten. Maar in de partij wordt er wat tegenaan gehikt. Wordt het te links, dan verliezen ze misschien kiezers in het midden. Wordt het te tam, dan verdwijnt het activistische elan. Je kan het bijna nooit helemaal goed doen, weten de denkers in de partij, en dat verlamt de ideeënvorming soms.

De Tweede Kamerfractie van GroenLinks-PvdA komt de dag na de gemeenteraadsverkiezingen bijeen.

Foto Koen van Weel/ANP

Linkse partijen hebben volgens Matthijs Rooduijn al jarenlang last van een effectieve tegencampagne vanuit (radicaal-)rechtse hoek. Tijdens de Fortuyn-revolte van 2002 werd de PvdA door de LPF neergezet als elitair, een partij die het contact met kiezers was kwijtgeraakt. De laatste jaren worden PvdA en (met name) GroenLinks radicaal genoemd. Rooduijn: „Het is overgenomen door middenpartijen, met name de VVD, die GroenLinks-PvdA uitsloot als coalitiepartner. Links staat voor woke, voor mensen die zeuren over gender en klimaat. Het is ideologisch onjuist dat GroenLinks-PvdA radicaal is, een soort linkse tegenhanger van radicaal-rechts. Maar het beeld is hardnekkig en effectief.”