De extreme regenval in Spanje kan de bodem instabiel maken – maar wat zijn die geluiden die uit de grond komen?

„Rare geluiden kwamen van onder de grond”, zei Mari Carmen Mateos zaterdag tegen de Spaanse krant El País. „Alsof iemand hard tegen de muren bonkte.” Water steeg onstuimig op uit kelders, spoot uit stopcontacten en veranderde de smalle straten het Zuid-Spaanse plaatsje Grazalema in kolkende riviertjes. Halsoverkop is Mateos vorige week geëvacueerd. Ze wacht nog steeds op toestemming om terug te keren, net als de overige vijftienhonderd inwoners van het dorp.

In het pittoreske plaatsje met witgekalkte huizen viel sinds eind januari meer dan tweeduizend millimeter regen. Dat betekent dat elke vierkante meter van Grazalema in twee weken tijd werd blootgesteld aan ruim tweeduizend liter water. Ter vergelijking: in het Nederlandse De Bilt valt ongeveer negenhonderd millimeter regen in een jaar tijd. Al dat water zoekt inmiddels een weg door de Zuid-Spaanse kalkbodem.

„De overstroming komt nu van twee kanten”, zegt hydro-geoloog Marta Faneca van kennisinstituut Deltares over de telefoon. „Het water komt van boven uit de lucht vallen, maar ook van beneden. Volgens de Spaanse geologische dienst is de grondwaterstand op sommige plaatsen in korte tijd tot wel honderd meter gestegen.”

Faneca is op een internationaal congres, waar ze de afgelopen dagen ook met onderzoekers van de Spaanse geologische dienst heeft gesproken. „Zij hebben inwoners gevraagd om het water zo veel mogelijk ruimte te geven, bijvoorbeeld door gaten te maken in de muren als dat nodig is. Zodat het kan wegstromen.”

De geluiden die inwoners van Zuid-Spanje uit de bodem horen, kan Faneca „niet zo goed plaatsen”. Behalve over gebonk vertellen ze in internationale media ook over krakende geluiden of zelfs lichte „explosies”. Een mogelijke verklaring ligt volgens Spaanse geologen in kleine aardbevingen die de afgelopen dagen diep in de bodem plaatsvonden. „Maar die gebeurden op tien, twintig, dertig kilometer diepte en hebben met de overstromingen niets te maken”, zegt Faneca. „Zulke aardbevingen van een kleine magnitude komen in dit gebied vaker voor.”

De ontruimingen vindt Faneca niettemin begrijpelijk. „Met de huidige overstromingen zijn de geologische risico’s groter. Er zijn huizen gebouwd in een steil gebied op een bodem die plaatselijk instabiel kan zijn.”

Dat heeft te maken met de samenstelling van de bodem. Die bestaat vooral uit kalksteen en dolomiet, eveneens een kalkachtig gesteente, legt geomorfoloog Tjalling de Haas van de Universiteit Utrecht uit. „Regen is lichtzuur en dat lost het kalksteen op, in heel kleine beetjes per keer. Waar je eerst wat scheuren hebt, daar sijpelt regenwater doorheen. Als dat over geologische tijdschalen gebeurt, krijg je in de loop van miljoenen jaren allerlei grotten en andere holtes. Als die om wat voor reden dan ook instorten, kunnen er plotseling zinkgaten ontstaan.”

De huidige extreme regenval is een risico voor de stabiliteit van dat ondergrondse stelsel van gangen en kamers, zegt De Haas. „Die lopen nu allemaal vol met water en dat heeft mogelijk effect op de stabiliteit ervan.” Welk effect precies, durft De Haas niet te zeggen. Net als Feneca hoorde hij niet eerder over de geluiden die inwoners van Grazalema nu beschrijven. „Feit is wel dat ze dingen horen van onder de grond. En de autoriteiten zullen niet voor niets het dorp hebben ontruimd.”