De geroofde werken van Antonello da Messina zijn een wonder van perspectief en subtiliteit

Zes schilderijen van Antonello da Messina (ca. 1430-1479) werden zaterdagavond gestolen uit het Museo interdisciplinare regionale di Messina (MuMe), een kunstmuseum op Sicilië. Twee ervan zijn al snel weer teruggevonden. De roof heeft zich gericht op de enige werken van de kunstenaar die zich nog bevinden in zijn geboortestad. Hoewel ze goed gedocumenteerd en daardoor in de reguliere kunsthandel onverkoopbaar zijn, wordt hun geldelijke waarde geschat op vele miljoenen euro’s. Buiten kijf staat hun kunsthistorische belang, als deel van het betrekkelijk kleine overgeleverde oeuvre van circa 45 werken van Antonello da Messina, de Siciliaanse tijdgenoot van renaissanceschilders in Noord- en Midden-Italië zoals Andrea Mantegna en Piero della Francesca.

Een van de buitgemaakte werken is een klein dubbelzijdig beschilderd paneel (16 x 11,9 cm) met aan de ene kant de Maagd Maria. Het naakte Christuskind in haar armen maakt een zegenend gebaar naar de kleine figuur van een franciscaner monnik linksonder. De keerzijde toont een geschilderd stenen venster rondom het hoofd van de volwassen Christus. De doornenkroon op zijn hoofd en een koord om zijn hals verwijzen naar zijn lijdensweg. Het schilderijtje, te dateren op ca. 1465-1470 en daarmee het oudst bekende werk van de schilder, dook pas in 2003 op in de kunsthandel waarna het door het MuMe werd verworven.

De Madonna met Kind met een Franciscaner monnik in devotie, voorzijde van het dubbelzijdig paneel van Antonello da Messina dat zaterdag uit het MuMe werd gestolen.

Courtesy of Museo interdiscliplinare regionale di Messina/via REUTERS

Perspectivische vondsten

Veel omvangrijker, kwetsbaarder en kostbaarder zijn de drie andere gestolen panelen. Ze maken deel uit van een groter geheel dat al meer dan een eeuw een topstuk van het museum vormt. Het zogenaamde Polyptiek van San Gregorio, door de kunstenaar zelf in 1473 gesigneerd, was bestemd voor de kloosterkerk van de benedictinessen in Messina. Oorspronkelijk was het een ongeveer twee meter hoog veelluik in twee registers van elk drie panelen. Onderin wordt de Tronende Maria met kind (129 x 77 cm) geflankeerd door twee panelen met de heiligen Gregorius de Grote en Benedictus. Die laatste twee zijn inmiddels teruggevonden. Twee kleinere panelen (circa 65 cm in het vierkant) bovenin tonen de Annunciatie, met rechts Maria en links de engel die haar de geboorte van Christus aankondigt. Daartussenin zal zich ooit een voorstelling van de lijdende Christus hebben bevonden, die evenals de oorspronkelijke omlijsting al lang geleden verloren is gegaan.

De panelen hebben geleden onder een rigoureuze restauratie uit 1842, en raakten beschadigd tijdens de verwoestende aardbeving die Messina in 1908 trof. Toch wordt het veelluik geprezen om de volumes en levensechtheid van de figuren, en opvallende perspectivische vondsten. In die aspecten ligt ook het artistieke belang van Antonello da Messina, die behalve op Sicilië onder meer werkte in Napels en Venetië. Zijn nauwgezette weergave van stoffen en landschappen, en de vroege toepassing van de olieverftechniek getuigen van belangstelling voor Vlaamse schilders zoals Jan van Eyck en Petrus Christus, van wie destijds ook in Italië werk bekend was. Antonello schilderde naast religieuze thema’s ook gedetailleerde, Vlaams aandoende portretten in driekwartaanzicht. Zijn werken worden bewaard in collecties in Italië en elders in Europa, zoals het Louvre en de National Gallery in Londen.

Maria van de Annunciatie uit ca. 1476.

Getty Images

Misschien het beroemdste werk van de kunstenaar is Maria van de Annunciatie uit circa 1476, nu in het museum in Palazzo Abatellis in Palermo, waarin de maagd gehuld in een hemelsblauwe mantel vanachter haar lessenaar blikt in de richting van de beschouwer. Daarmee wordt de suggestie gewekt dat de aankondigende engel zich ergens buiten het schilderij bevindt. Dit intrigerende spel met het perspectief van de kijker kenmerkt ook het middenpaneel van het San Gregorio-veelluik. Het kind op Maria’s schoot bevindt zich daarin ongebruikelijk ver links van het midden. De schilder moet op die manier rekening hebben gehouden met de oorspronkelijke plaats van het schilderij, waarschijnlijk op de rechterzijwand van een zijkapel. Door de diagonale blik van de kerkganger vanaf een plaats bij de ingang van de kapel, valt de ongemakkelijke compositie visueel weer op haar plaats.

De brutaliteit van de roof van zijn werk staat in flagrant contrast met dergelijke subtiliteiten in de schilderkunst van de inventieve schilder Antonello da Messina.