De koning zette zijn eigen accenten – ongeacht wat het kabinet-Schoof deed

6 uren geleden 1

De koning drinkt koffie met Pieter, Johan en Janna. De eerste heeft zeven maanden in een tentje in de Scheveningse Bosjes gewoond nadat hij zijn werk als vloerenlegger verloor en vervolgens zijn huis. De tweede raakte verslaafd en belandde zo in de opvang. Janna zegt: „Hier voel ik me even minder dakloos.”

Een paar verdiepingen hoger in het pand van het Straat Consulaat in Den Haag spreekt Willem-Alexander met daklozenorganisaties. De koning stelt vragen. Héél veel vragen, zoals meestal tijdens kleinschalige bezoeken. Hij wil van de organisaties weten of de decentralisatie van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) daklozen helpt of hindert. Hij wil weten of de organisaties hebben geprobeerd het Kamervoorstel over urgentie voor dakloze gezinnen te laten verbreden naar álle daklozen. Hij luistert aandachtig naar hun zorgen over de mogelijke strafbaarstelling voor hulp aan illegalen.

Het doel van de overheid is om in 2030 géén dak- en thuislozen meer te hebben. Dat werd in 2022 door het toenmalige kabinet afgesproken. Maar sindsdien, merken de organisaties, heeft het kabinet-Schoof weinig prioriteit gegeven aan dat doel. Anders dan de koning hier, op een middag in januari, in de nadagen van dat kabinet.

De afgelopen anderhalf jaar leek wat de koning deed en wie hij bezocht – in onderwerp, opzet en toon – vaker haaks te staan op de thema’s waarmee het kabinet zich bezighield. Meer dan tijdens de kabinetten-Rutte. Terwijl koning en kabinet één regering vormen.

De koning bezocht journalistieke organisaties, terwijl ministers de rol van de media bekritiseerden

Zo stak Willem-Alexander de staatsraden van de Raad van State, waarvan hij president is, een hart onder de riem terwijl diverse kabinetsleden openlijk twijfelden aan dit hoogste adviesorgaan. De koning bezocht journalistieke organisaties, terwijl ministers de rol van de media bekritiseerden. Hij herhaalde in Suriname zijn eerder gemaakte excuses voor het slavernijverleden, de minister stelde een debat over doorwerking van slavernij uit.

Willem-Alexander en Máxima bezochten vrijwilligers die mensen met een taalachterstand helpen, aten een maaltijd tussen vluchtelingen en de vrijwilligers die hen bijstaan. Terwijl het kabinet wilde bezuinigen op cultuur, promootte Máxima – zoals zij al een aantal jaar doet – „meer muziek in de klas”. Als het ging over het belang van defensie, leken de agenda’s wel meer synchroon te lopen.

Koning Willem-Alexander tijdens een werkbezoek aan het Straat Consulaat.

‘Eventjes wennen’ aan een nieuwe premier

Zelf zei de koning vorig jaar zomer tijdens een persgesprek dat zijn agenda „onveranderd” was – bij zijn inhuldiging in 2013 gaf hij zichzelf de opdracht om te verbinden en uit te dragen „wat ons, Nederlanders, verenigt”.

Het was volgens hem vooral „eventjes wennen” om een nieuwe premier te spreken, na elf jaar Mark Rutte. De koning en premier hebben elke maandag een (bel)afspraak. Maar grosso modo was er verder weinig veranderd in hoe hij zijn ambt invulde, vond de koning. Hij wees, zoals vaker, op de „continuïteit” van de monarchie versus de snellere wisseling van kabinetten.

Willem-Alexander zegt ook regelmatig dat hij zijn éigen agenda bepaalt. Dat wat hij wel of niet doet, welk lintje wel wordt geknipt en welk niet, een keuze laat zien. Dat beaamde Rutte eens: „Binnen de ministeriële verantwoordelijkheid kan de koning zijn eigen accenten zetten.”

Over die inhoudelijke agenda-afwegingen van het paleis worden zelden tot nooit Kamervragen gesteld, ook niet als de begroting voor het Koningshuis wordt behandeld. Uitspraken die Willem-Alexander doet, moeten wel in lijn zijn met overheidsbeleid.

Agenda volgt niet de waan van de dag

De agenda van het koninklijk paar wordt elke maandag op paleis Noordeinde besproken, waarbij hun adviseurs – die hun ogen en oren in de samenleving zijn – uitnodigingen voorleggen en bezoeken entameren. Een half jaar tot negen maanden wordt er vooruitgedacht.

Maatschappelijke ontwikkelingen worden gevolgd, maar niet de waan van de dag. Dáar is de politiek voor, vindt het paleis. En altijd moet de rode draad van bezoeken een positieve zijn: als er bijvoorbeeld in een wijk spanning heerst, dan spreken koning en koning juist met bewoners die proberen te verbinden. Ze roemen beide dat er op lokaal niveau „zo veel prachtigs” gebeurt, en dat mensen „zo veel liefde en aandacht” voor elkaar hebben.

Zo zei Máxima begin deze maand in Rotterdam, na een ontmoeting met sociale initiatieven die via het Oranje Fonds subsidie kregen, het huwelijkscadeau van Nederland aan het paar in 2002: „We praten vaak over problemen, maar niet over het enorme [menselijke] kapitaal dat we in Nederland hebben. Daar moeten we op voortbouwen.”

Het is heel nuttig voor mij om die ervaring, die kennis van mensen, weer mee te nemen naar Den Haag.

De bezoeken zijn voor hen „een prachtig middel om in de haarvaten van de samenleving te kijken”, zei Willem-Alexander die ochtend. Hij vertelde dat hij „buiten de Haagse stolp” ziet „wat voor gevolgen goedbedoelde wetgeving soms heeft”.

En de koning zei: „Het is heel nuttig voor mij om die ervaring, die kennis van mensen, weer mee te nemen naar Den Haag. Als je met de minister-president spreekt of met andere ministers. Om aan te geven: ‘Dit zie ik, dit hoor ik, hoe kunnen we daar iets aan doen.”

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima tijdens de vrijheidsmaaltijd in de Haagse wijk Morgenstond.

Koning heeft het recht zich te laten informeren

Alle ministers komen langs op paleis Noordeinde of Huis ten Bosch voor een kennismakingsbezoek, maar ook op andere momenten is er contact. De koning heeft het recht zich te laten informeren. Verschillende oud-ministers beamen dat Willem-Alexander dan zijn bezoeken in het land ter sprake brengt. Hoé hij zijn indrukken benoemt, willen zij niet zeggen: gesprekken met de koning zijn vertrouwelijk om ‘de eenheid van de Kroon’ te bewaren.

Ten tijde van zijn moeder Beatrix waren er soms fluistercampagnes over vermeende invloed en bemoeienis van de koningin, die zijn er nu niet. Op de vraag hoe concreet hij ministers wijst op wat hij hoort, zegt Willem-Alexander zelf dat hij het lokale „terugbrengen naar het centrale niveau” als een „belangrijke taak” voor zichzelf ziet.

En dat hij „gewoon een indicatie” geeft van: ‘dit speelt’. „Ik ben echt niet de enige die dat doet. Heel veel mensen zien wat er gebeurt in het land en die proberen toegang te krijgen tot de minister. Die toegang heb ik, en daar maak ik ook gebruik van.”