De Sagrada Familia heeft eindelijk haar hoogste punt bereikt, maar is nog lang niet af

Het waaide dagenland te hard om het Christuskruis op de toren te takelen. Maar vrijdag was het eindelijk zo ver: het kruis op de centrale Jezus Christustoren van de basiliek Sagrada Familia in Barcelona werd geplaatst. Zo bereikte de kathedraal 144 jaar nadat de bouw begon haar hoogste punt.

De architect van de basiliek, Antoni Gaudí (1852-1926), had bedacht dat de toren 172,5 meter hoog moest worden. Die hoogte was net enkele meters onder „Gods schepping”, de nabijgelegen berg Montjuïc, die 177 meter telt. De vlaggen van Catalonië en het Vaticaan zetten de viering van de honderdste sterfdag van de Catalaanse architect, die in de Sagrada Familia zijn levenswerk zag, luister bij.

De eerste steen voor het – nog steeds onvoltooide – bouwwerk werd in 1882 geplaatst. Een jaar daarvoor had de gelovige boekhandelaar en filantroop Josep Maria Bocabella een stuk grond gekocht om er een basiliek te laten bouwen. Hij betreurde het verval van het Spaanse Rijk en de opkomst van anarchistische en linkse bewegingen in zijn stad, en vond het tijd om God te beschermen tegen de nieuwe ontwikkelingen. Architect Francisco de Paula Villar y Lozano kreeg de opdracht een basiliek te bouwen in neogotische stijl, om de heimwee naar weleer kracht bij te zetten.

Het was een tijd waarin er veel gebouwd werd. Tegen het einde van de 19de eeuw hadden veel van de nieuwe Catalaanse industriëlen rijkdom vergaard met de slavenhandel en de textielindustrie, maar ze ontbeerden politieke macht. En dus stopten ze hun geld en energie in enorme gebouwen. Dat gold bijvoorbeeld voor de Catalaanse ondernemer Eusebi Güell, de mecenas van Gaudí, die de stad als het ware vormgaf.

Maar de eerste stenen van de crypte waren in 1882 nog niet gelegd of boekhandelaar Bocabella en architect Lozana kregen ruzie, waarna de rooms-katholieke Gaudí de opdracht kreeg de basiliek te voltooien. Deze bouwde de crypte zoals bedacht door Lozano, maar trok zich voor de rest van het ontwerp niets aan van diens plannen. Alles wat een strakke lijn had verdween uit het ontwerp en werd aangepast aan Gaudí’s adagium dat de natuur geïmiteerd moest worden, met golvende lijnen.

Gaudí was dermate verrukt van deze opdracht dat hij zich intensief met de bouw bemoeide. Na 1914 werkte hij aan niets anders meer, hij woonde zelfs enige tijd op de bouwplaats. Maar dat mocht niet baten: Gaudi wist dat hij het voltooide gebouw nooit zou zien. Toen de architect op 7 juni 1926 werd aangereden door een tram en drie dagen later op 73-jarige leeftijd overleed, was het gebouw inderdaad verre van af.

De Catalaanse vlag en de vlag van het Vaticaan op de 172,5 meter hoge toren in Barcelona.

Foto ENRIC FONTCUBERTA/ ANP / EPA

Gods architect

Na zijn dood werkten nieuwe architecten aan de kathedraal. Alleen tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936–1939) en de coronapandemie lag de bouw stil. Dat wil niet zeggen dat de basiliek onomstreden was. Gaudí droeg weliswaar de bijnaam ‘Gods architect’, maar kreeg in de jaren twintig veel kritiek te verduren. Bij het uitbreken van de Spaanse Burgeroorlog in 1936 werd een deel van de constructie kapotgemaakt door anarchisten. Ook brandde een deel van Gaudi’s studio af, waardoor zijn tekeningen en modellen werden vernietigd.

De Engelse schrijver George Orwell, die zich als vrijwilliger aansloot om te vechten tegen de fascisten van generaal Franco, kwam in 1937 aan in Barcelona. Hij vond de Sagrada Familia „een van de lelijkste gebouwen ter wereld”, schreef hij. „Het heeft vier torenspitsen met kantelen, die precies de vorm hebben van wijnflessen. Anders dan de meeste kerken in Barcelona bleef deze onbeschadigd tijdens de revolutie – hij werd gespaard vanwege zijn ‘artistieke waarde’, werd gezegd. Ik vind dat de anarchisten hiermee blijk hebben gegeven van een slechte smaak door hem niet op te blazen toen ze de kans hadden, hoewel ze wel een rood-zwarte vlag tussen de torenspitsen hebben gehangen.”

Ik vind dat de anarchisten hiermee blijk hebben gegeven van een slechte smaak door hem niet op te blazen toen ze de kans hadden

Ook Gaudí’s landgenoot Pablo Picasso had een hekel aan het werk van Gaudí, maar dat kwam deels omdat hij zich ergerde aan diens religieuze fundamentalisme. Gaudí was niet alleen zeer gelovig, maar had zijn plannen voor de Sagrada Familia in 1906 gepubliceerd in La Veu de Catalunya, een krant die gelieerd was aan de Catalaanse rechts-nationalistische partij Lliga Regionalista. Die beschouwde Gaudí aanvankelijk als een buitenstaander, maar besloten de architect en de basiliek te omarmen toen zijn populariteit groeide. Gaudí werd verheven tot het „genie van Catalonië” en de Sagrada Familia werd ingezet om Catalaanse conservatieve waarden uit te dragen. De partij vroeg haar aanhangers flink te doneren om vergeving te kopen, waarmee tegelijk de bouw afgerond kon worden.

Een soort aflaten dus, maar dan vanuit politiek gewin. Gaudí zelf zocht elke werkdag vergeving door op dezelfde bank van de basiliek in aanbouw te bidden. Reden voor paus Franciscus om hem in 2025 te erkennen als eerbiedwaardig. Nog één wonder en de architect kan zaligverklaard worden.

Gaudi’s honderdste sterfdag

Misschien komt dat wonder komend jaar, als Barcelona Gaudí’s honderdste sterfdag uitgebreid viert met concerten, lezingen en tentoonstellingen. In juni wordt de Jezus Christustoren gezegend. Of misschien komen er nieuwe bevindingen aan het licht. Zo werd afgelopen week het in 1905 gebouwde Xalet del Catllaràs, in de streek Berguedà, officieel erkend als ontwerp van Gaudí. Jarenlang bestond daar twijfel over, omdat het weinig kleur bevat. Vorige week presenteerde de Catalaanse minister van cultuur, Sònia Hernández Almodóvar, de officiële toekenning na „grondig onderzoek die van enorme waarde is voor ons erfgoed”.

Eigenlijk was het de bedoeling de gehele basiliek op 10 juni 2026, de honderdste sterfdag van Gaudí, te zegenen, maar er is een vertraging van tien jaar en de hoofdingang moet nog worden gebouwd. Voor de voltooiing van de basiliek moet ook nog een grote horde worden genomen: als iedereen zich houdt aan de oorspronkelijke plannen van Gaudí, moeten nog 3.000 appartementen plaatsmaken, met in totaal zo’n 10.000 bewoners.

Het is de vraag of dat nodig is. Het wonder van de Sagrada Familia zit misschien juist in het feit dat het een kathedraal én bouwplaats is. De hoogste kathedraal bouwen is immers minder knap en mysterieus dan de hoogste onvoltooide kathedraal ter wereld bouwen. Of zoals de dichter Leopold al schreef: „O rijkdom van het onvoltooide”.