De verspreiding van vroege mensen in Afrika werd mede veroorzaakt door een oeroude killer

De verspreiding van de mens krijgt een verrassende wending: niet alleen regen en droogte stuurden onze voorouders naar bepaalde gebieden, maar ook een dodelijke vijand die nog steeds rondwaart. Nieuwe inzichten tonen dat malaria een sleutelrol speelde in waar wij vandaan komen en met wie we ons vermengden.

Het beeld dat we lang hadden van de oorsprong van de moderne mens is aan het verschuiven. Steeds meer bewijs wijst erop dat onze soort niet van één enkele ‘bakermat’ in Afrika komt, maar ontstond uit een netwerk van populaties verspreid over het continent. Toch bleef een belangrijke vraag onderbelicht: wat bepaalde eigenlijk waar die groepen leefden?

Tot nu toe werd vooral naar klimaat gekeken. Droogte, regenval en temperatuur zouden hebben bepaald waar mensen zich vestigden. Maar nieuw onderzoek laat zien dat er nog een andere, minstens zo invloedrijke factor was: ziekte. En dan specifiek malaria.

Een sluipmoordenaar als landschapsarchitect

Onderzoekers van het Max Planck Institute en de University of Cambridge onderzochten of malaria de leefgebieden van vroege mensen heeft beïnvloed tussen 74.000 en 5.000 jaar geleden. Dat is precies de periode voordat mensen zich grootschalig buiten Afrika verspreidden en voordat landbouw de verspreiding van malaria drastisch veranderde. De conclusie is opvallend: malaria duwde groepen mensen letterlijk weg uit risicogebieden. Waar de kans op besmetting groot was, bleven mensen weg of konden ze simpelweg niet overleven.

“Wij hebben verspreidingsmodellen van drie belangrijke muggensoorten gecombineerd met paleoklimaatmodellen”, legt hoofdauteur Margherita Colucci uit. “Door die te koppelen aan epidemiologische data konden we inschatten waar en wanneer malaria zich het meest verspreidde in sub-Sahara Afrika.”

Vermijding met gevolgen

Die inzichten werden vervolgens vergeleken met reconstructies van waar mensen leefden en konden overleven. Daaruit bleek dat mensen systematisch gebieden meden met een hoog malariarisico. Dat had verstrekkende gevolgen. Door deze vermijding raakten populaties verspreid en geïsoleerd van elkaar. Over duizenden jaren leidde dat tot een gefragmenteerd landschap van groepen die slechts af en toe met elkaar in contact kwamen.

Volgens Andrea Manica, een van de auteurs, heeft dit diepe sporen nagelaten. “De keuzes die mensen maakten onder invloed van malaria hebben de demografie van onze soort gedurende de laatste 74.000 jaar gevormd en waarschijnlijk nog veel eerder. Door populaties te scheiden, droeg malaria bij aan de genetische structuur die we nu nog steeds zien.” Met andere woorden: wie zich met wie voortplantte en dus hoe onze genen zich mengden, werd mede bepaald door een ziekte.

Meer dan alleen klimaat

De studie ondermijnt het idee dat klimaat en fysieke barrières de enige drijvende krachten waren achter menselijke verspreiding. Infectieziekten blijken minstens zo belangrijk te zijn geweest.

Dat is een relatief nieuw perspectief binnen de evolutiebiologie. “Ziekte is zelden meegenomen als belangrijke factor in de vroegste prehistorie van onze soort”, zegt Eleanor Scerri van het Max Planck Institute. “Dat komt deels doordat we geen oud DNA hebben uit deze periodes om dit direct te testen. Maar dit onderzoek verandert dat idee.”

Een nieuwe blik op onze oorsprong

De implicaties zijn groot. Als malaria en mogelijk andere ziekten de verspreiding en interactie van vroege mensen hebben gestuurd, moeten wetenschappers hun modellen van de menselijke evolutie herzien. De onzichtbare dreiging van ziekte bepaalde mede waar mensen konden leven.

Dat maakt het verhaal van onze oorsprong een stuk complexer. Onze voorouders waren behalve reizigers die het klimaat trotseerden ook overlevers die strategisch moesten omgaan met dodelijke infecties. Misschien is dat wel de meest intrigerende conclusie: dat onze soort niet alleen gevormd is door waar we heen gingen, maar ook door waar we juist niet durfden te blijven.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook De evolutie in zijn puurste vorm: waarom vogels eerder doodgaan als ze grotere eieren leggen en Vroege menselijke resten uit Marokko wijzen opnieuw naar Afrika als onze oorsprong.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: