Debutant Tijl Nuyts wint literatuurprijs de Boon met zijn klimaatroman ‘Grondwerk’

2 dagen geleden 2

Debutant Tijl Nuyts wint volwassenenprijs met zijn gewaagde klimaatroman Grondwerk, over een naakte molrat

Twee jaar op rij wint een debutant de Boon, de grootste Vlaamse literatuurprijs voor fictie en non-fictie. Na Oroppa van Safae el Khannoussi was het dinsdagavond schrijver en dichter Tijl Nuyts die de prijs van 50.000 euro ontving voor zijn roman Grondwerk.

De roman is een „overvolle en originele ideeënroman” die „tegelijk geëngageerde klimaatfictie en maatschappijkritiek” is, aldus de jury. „Dankzij het bijzondere perspectief en de lyrische taalbehandeling is deze roman ook literair-technisch een hoogstandje.”

Het bijzondere perspectief dat Tijl Nuyts (1993) koos, is dat van de naakte molrat, een fascinerend blind knaagdier dat in collectiviteiten leeft en op de manier van bijen of mieren met zijn soortgenoten verbonden is: de kolonie weet taken te differentiëren. Een intelligent diertje dus, en de specimen van de soort die in Grondwerk aan het woord komt, presenteert zich dan ook als een tandje slimmer dan de mensheid, die er een potje van heeft gemaakt met het klimaat – en daar zijn ook de molratten de dupe van. Ze vergaderen over wraak: „Is de mensheid afschaffen niet de eenvoudigste oplossing?”

‘Onze’ molrat in Grondwerk is eropuit gestuurd en heeft ter voorbereiding van verdere stappen een tunnelstelsel onder Brussel gegraven, en af en toe laat hij al een zinkgat ontstaan in de stad. Zo komt hij in contact met een klimaatactiviste, die hetzelfde disruptieve doel voor ogen heeft en daarom graag bij hem te rade gaat – met als gevolg een relaas in een verrassende roman met een niet-antropocentrisch perspectief op klimaatverandering.

Grondwerk bevindt zich precies in het brandpunt van waar deze Boon-jury de grootste voorkeur voor leek te hebben, afgaande op de shortlist: een roman met een sterk politieke inzet, in een nadrukkelijke literaire constructie – en met een hoofdrol voor dieren. Daarmee versloeg hij onder meer de satirische olifantennovelle Het geschenk van Gaea Schoeters (dat wel de publieksprijs toebedeeld kreeg), maar ook de wilde extremistenroman De Rode Koe van Hans Depelchin en het gewaagde vormexperiment Als de dieren van Lieselot Mariën.

Nuyts, die eerder de bekroonde dichtbundel Vervoersbewijzen (2021) publiceerde, hoorde met zijn roman ook al tot de laatste kanshebbers voor de Boekenbon Literatuurprijs – al ontbrak Grondwerk wel op de longlist van de Libris Literatuur Prijs. Dat laatste verschil tekent misschien het eigenzinnige karakter van de Boon, die nu voor de vijfde keer uitgereikt is en een traditie begint op te bouwen van prijswinnaars die waagstukken zijn. Van Lucas Rijnevelds grensoverschrijdende stijlbom Mijn lieve gunsteling, tot Geert Buelens’ persoonlijke klimaatveranderingscultuurgeschiedenis Wat we toen al wisten en Ilja Leonard Pfeijffers non-fictieroman Alkibiades en Safae el Khannoussi’s Grote Nieuw-Europese Roman Oroppa – de Boon gaat naar boeken die in vorm, inhoud of stijl iets nieuws proberen én op een literaire manier de maatschappij iets te zeggen hebben. Nuyts’ roman past perfect in dat rijtje.

Benny Lindelauf en Ingrid Godon winnen de jeugdliteratuurprijs met De vrouw en zijn hoofd – maar is het voor kinderen?

„De levensdagen van een man waren geteld. Het hoofd wilde nog wel, maar het lijf niet meer”, begint het verhaal. Ouderdom en aftakeling en berusting daarin, door te benadrukken wat er nog wél is – daarover gaat De vrouw en zijn hoofd van schrijver Benny Lindelauf en illustrator Ingrid Godon. Het boek, een prentenboek in geserreerde taal en verstilde beelden, werd dinsdagavond bekroond met de Boon, de jaarlijkse Vlaamse prijs voor kinder- en jeugdliteratuur.

De jury prijst het als „een boek dat met grote soberheid en precisie ontzettend veel oproept”. Het behandelt volwassen thema’s „als ouderdom, dementie en vergankelijkheid”, die voor het voetlicht komen „op een lichte, gelaagde en uiterst menselijke manier”.

Maar De vrouw en zijn hoofd is ook een verrassende winnaar, want: is het jeugdliteratuur? Met dergelijke ouderdomsthematiek, en met een ouder echtpaar als personages? Het is hoe dan ook geen kinderboek over kabouters, en geen klassiek kinderboek over een kind dat kennismaakt met de boze buitenwereld en moed leert betrachten, zoals de genomineerde Krekel van Annet Schaap (dat wél de Boon-publieksprijs in de wacht sleepte). Dat gold, als de gedroomde opvolger van Schaaps instantklassieker Lampje (2017) én vorig jaar hooggeprezen door vele recensenten, als de gedoodverfde favoriet voor de prijs.

Wat De vrouw en zijn hoofd wél heeft, is de sprookjesachtige vrijheid die in het genre past: het verhaal neemt vanzelfsprekend een afslag naar een absurdistische fantasie, die in kinderliteratuur wellicht gemakkelijker genomen wordt dan in werk voor volwassenen. Want „het hart, de longen, het bloed” van de man mogen dan allemaal „een zooitje” zijn, er is een oplossing, die „nogal rigoureus is”: het lijf wordt gescheiden van het hoofd. Waarna de vrouw het hoofd mee naar huis neemt en het echtpaar nog even vrolijk voortgaat, tot het hoofd van de vrouw kuren krijgt.

Zo rijk en gelijktijdig spaarzaam als Lindelaufs woorden zijn de illustraties van Ingrid Godon (1958). Haar tekeningen zijn robuust in vorm en lijnvoering, maar zacht van kleur en teder van expressie. Godon werkte meermaals samen met Toon Tellegen – ook al een schrijver van kinderliteratuur die zich niet tot een jeugdig publiek beperkt. De vrouw en zijn hoofd is een ongewoon boek in het oeuvre van Benny Lindelauf (1964), die furore maakte met rijke, grote jeugdboeken, verteld in de elegante, rake taal die zijn literaire vingerafdruk werd. Lindelauf brak door in de jeugdliteratuur met zijn Limburgse familieromans Negen open armen (2004) en De hemel van Heivisj (2010), en viel sindsdien veelvuldig in de prijzen, in het bijzonder met zijn onvergelijkelijke, barokke jeugdromans Hoe Tortot zijn vissenhart verloor (2016) en Hele verhalen voor een halve soldaat (2020). De Boon is, met een beloning van 50.000 euro, zijn grootste prijs tot dusver.