Deze verkiezingen zijn geen goede graadmeter voor het kabinet. Wat zeggen ze wél over de koers van de landelijke politiek?

Gemeenteraadsverkiezingen gaan over lokale politiek, is het vrome mantra dat landelijke politici altijd gebruiken. Trek vooral geen conclusies als de resultaten binnenkomen, zeggen ze. Kiezers stemmen niet om landelijke, maar om lokale thema’s.

Maar lokale politiek is ook niet los te zien van landelijke politiek, weten ze. De gemeenteraadsverkiezingen van deze woensdag hebben grote gevolgen voor de Haagse verhoudingen en partijen bekijken de uitslag zelf door een landelijke lens. Wie wint, wie verliest: het maakt uit in Den Haag. Twintig jaar geleden trad VVD-aanvoerder Jozias van Aartsen meteen af toen de uitslag voor de lokale verkiezingen tegenviel. Zo openlijk zie je het maar zelden, maar in stilte wordt evengoed geleden of gejuicht.

Toch zijn deze gemeenteraadsverkiezingen anders dan eerdere. De partijleiders zijn opvallend afwezig in de campagne en beperken hun optredens tot de plichtmatige optredens. Wegduiken is voor velen comfortabel. Meerdere partijen, waaronder D66 en CDA, verwachten niet veel positiefs van deze verkiezingen.

Burgers wantrouwen landelijke politici

Daarbij weten deze partijen, onder meer dankzij recent onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP): lokale politici zijn veel populairder dan landelijke. Burgers hebben een groot én structureel wantrouwen in de landelijke politiek.

Over raadsleden en wethouders zijn ze gemiddeld wel enthousiast. Burgers zijn positief over hoe lokale politiek „luistert, deskundig is, belangen zorgvuldig afweegt en over wat het lokaal bestuur bereikt”, zag het SCP. Daar staat wel tegenover dat burgers vaker wegblijven bij lokale verkiezingen. Deze verkiezingen zou het wel eens voor het eerst zo kunnen zijn dat een opkomst van 50 procent niet gehaald wordt.

In zo’n klimaat is jezelf wat kleiner maken aantrekkelijk voor landelijke kopstukken. D66, de grootste partij bij de Tweede Kamerverkiezingen van oktober, is daar het duidelijkste voorbeeld van. Partijleider Rob Jetten is premier, de minderheidscoalitie met de VVD en het CDA is nog maar net onderweg. De partij is nauwelijks zichtbaar in deze campagne. Wel adverteert D66, onder meer online en in kranten, met de beeltenis van Jetten.

D66 kon de landelijke verkiezingen winnen door kiezers op links én rechts te winnen. Maar onderzoek van bureau Ipsos I&O laat zien dat een relatief groot deel van het electoraat twijfelt. „De trouw van D66-kiezers aan hun partij is lager dan bij het CDA of GroenLinks-PvdA”, zegt onderzoeker Maartje van de Koppel. Bij het CDA was bij onderzoek nu, een dag voor de verkiezingen, al een partijtrouw van zeker 40 procent te zien, zegt Van de Koppel – kiezers die hebben besloten opnieuw op het CDA te stemmen. Bij GroenLinks-PvdA is dat circa 60 procent.

Lees ook

Het uiterst rechtse FVD koerst af op verkiezingswinst. ‘In het westen wordt dat als racistisch gezien, maar wij willen de dingen houden zoals ze zijn’

Twijfelende D66-kiezers

Bij D66 ligt de partijtrouw nu op ongeveer een derde, een stuk lager dus. De rest twijfelt, of gaat iets anders stemmen. Van de Koppel: „Een deel van de kiezers twijfelt omdat ze teleurgesteld zijn in de rechtse koers van het nieuwe kabinet. Zij kunnen de verkiezingen voor de gemeenteraad gebruiken als signaal om die onvrede kenbaar te maken.”

Voor GroenLinks-PvdA komen de verkiezingen op een verkeerd moment, hoor je daar. In vrijwel alle gemeenten doen GroenLinks en PvdA op gezamenlijke titel mee (met Amsterdam als bekendste uitzondering). Dit jaar moet het proces ook formeel rondkomen, hoopt de partij, en moet een nieuwe linkse partij beginnen, met een nieuwe naam en een nieuw verhaal. Maar zo ver is het nog niet. Daarbij: het kabinet-Jetten zit er nog maar net, het is te vroeg om al krachtig en zichtbaar oppositie te kunnen voeren.

Deze verkiezingen zijn geen goede graadmeter voor de landelijke politiek, al worden ze in Den Haag wel zo gezien. Kiezers van gemeenteraadsverkiezingen zijn vaak ouder, en hoger opgeleid. Dat is in het voordeel van partijen met een relatief oude, trouwe achterban, zoals bijvoorbeeld het CDA.

Tegenzin uitstralen

Een peiling van Ipsos I&O laat zien dat lokale partijen het goed kunnen doen bij deze verkiezingen. Volgens een representatieve steekproef zouden de lokale partijen gezamenlijk 34,5 procent van alle stemmen kunnen halen, 3,4 procentpunt hoger dan bij de verkiezingen van 2022. Maar dat betekent niet dat dat vooral proteststemmen zijn tegen de landelijke partijen.

Meerdere oorzaken kunnen een rol spelen. Kiezers waarderen weinig afstand tussen burger en gekozene, lokale partijen voeren daar sterk campagne op. Nu de kopstukken van landelijke partijen tegenzin uitstralen, kunnen lokale partijen daarvan profiteren. Veel lokale partijen, maar zeker niet alle, zitten verder aan de rechterflank. En juist uiterst rechtse partijen zijn deze verkiezingen lang niet overal verkiesbaar. Dat creëert electorale ruimte.

Een sub-strijd deze verkiezingen is de strijd op uiterst rechts. De PVV doet in 40 gemeenten mee, FVD in 104. De onderlinge concurrentie is hierbij belangrijk. FVD klimt in landelijke peilingen, terwijl de PVV na een partijscheuring terrein verliest.

Beide uiterst rechtse partijen voeren een sterk landelijke campagne. PVV-leider Geert Wilders heeft zich intensief met de kandidatenlijsten bemoeid, en ging op campagne, al had hij nauwelijks iets te vertellen aan kiezers. FVD-leider Lidewij de Vos staat op alle FVD-posters en -flyers. Achter de actieve lokale FVD-campagne zit een landelijke strategie om de partij uit te bouwen en het kader groter te maken.

Lokale lijsttrekkers van FVD zijn deze campagne opvallend zichtbaar, bij barbecues en buurtevenementen, volgens politicologen om de partij te normaliseren. Dit ondanks recente onthullingen over nauwe banden van kandidaten met extreemrechtse en neonazistische groepen. FVD heeft veel landelijke energie geïnvesteerd in deze lokale verkiezingen. Een eventueel succes bij de verkiezingen zal laten zien hoe groot de voedingsbodem voor uiterst rechts is.

Lees ook

Het uiterst rechtse FVD koerst af op verkiezingswinst. ‘In het westen wordt dat als racistisch gezien, maar wij willen de dingen houden zoals ze zijn’