Deze vier wetenschappers krijgen dit jaar de belangrijkste Nederlandse wetenschapsprijzen

Onderzoeksfinancier NWO heeft vrijdag de winnaars van de Spinoza- en Stevinpremies bekendgemaakt. Dat zijn de belangrijkste onderscheidingen in de Nederlandse wetenschap. De vier laureaten krijgen ieder 1,5 miljoen euro voor verder wetenschappelijk onderzoek en kennisbenutting.

De Spinozapremies, voor wetenschappers die baanbrekend onderzoek hebben gedaan, gaan dit jaar naar organisch chemicus Hermen Overkleeft en neurowetenschapper Karin Roelofs. Psychiater Iris Sommer en politocoloog Claes de Vreese krijgen een Stevinpremie, voor onderzoek met een grote maatschappelijke impact. De vier prijzen worden op 7 oktober uitgereikt.

Wat voor onderzoek doet u?

„Nederland moet zich vol inzetten voor handhaving van de Europese regulering van AI en techbedrijven”, zegt Stevin-laureaat Claes de Vreese. Hij is hoogleraar AI en samenleving aan de Universiteit van Amsterdam en ontvangt de premie omdat hij „een innovatieve trendsetter” is, met „echte sociale impact”. De Vreese „agendeert en analyseert succesvol urgente vragen” over digitalisering, democratie en publieke ruimte.

Wat moet er anders in de wetenschap?

„De invloed van sociale media en techbedrijven is een van de grootste uitdagingen van onze tijd”, zegt De Vreese (51). Nederland moet daarbij voorop blijven lopen, door te investeren in infrastructuur en onderzoek. Hij wijst op de blokkade van het verkoop van het IT-bedrijf Solvinity, beheerder van de DigiD-infrastructuur. „Als je dat verkoopt, geef je de inlogcodes van je democratie weg.” Hij waarschuwt niet terug te krabbelen onder Amerikaanse druk.

De effecten daarvan merkt hij in zijn eigen onderzoek, nu sommige collega’s uit de VS door het Congres worden gesommeerd inzage te geven in hun e-mails. „Het heeft een chilling effect, vaak zit dat onder de oppervlakte omdat je merkt dat onderzoekers zich opeens niet meer uitspreken of ze staken het onderzoek.”

Hoe komt een Deen eigenlijk in Nederland? „Mijn vader was Nederlander en ik ben hier in de jaren negentig als uitwisselingsstudent gekomen, ben gepromoveerd en gebleven.” Van meet af aan onderzocht De Vreese de interactie van media, politiek en publieke opinie: „Dat is altijd mijn drijfveer geweest.” Met andere onderzoekers publiceerde hij honderden artikelen over journalistiek en politiek, de effecten van nieuws en campagnes op verkiezingen en publieke opinie, „allemaal stukjes van de puzzel op een gigantisch terrein”. Daar is de laatste tijd AI bijgekomen.

„In ons onderzoek zien we dat burgers het verschil tussen ‘echt’ en AI niet kunnen zien”, zegt hij. Dat stelt nieuwe eisen aan politiek en media. „Politici moeten daar veel meer over nadenken. Als politieke partijen AI-filmpjes gaan gebruiken in hun campagnes, zoals de PVV nu doet, legitimeer je het maken ervan voor iedereen. Dat is een groot risico.”

Wat gaat u met het prijzengeld doen?

„Ik wil het gebruiken voor onder meer het versterken van de infrastructuur en voor jonge onderzoekers.” (SdJ)

Wat voor onderzoek doet u?

„Scheikundige oplossingen zoeken bij biologische en biomedische problemen, daar komt chemische biologie op neer. En dus maak ik moleculen die op suikers lijken, en kijk hoe ze met bijvoorbeeld enzymen reageren. In ons lichaam zitten allerlei enzymen die verschillende vormen van suiker opsporen en ze afbreken, als alles werkt zoals het hoort. Maar bij erfelijke stofwisselingziektes is vaak het probleem dat die enzymen het minder goed doen. En dat zorgt voor problemen.

„Aan onze labgemaakte moleculen kunnen we zodanig knutselen dat het enzym blokkeert tijdens de interactie en dus vast blijft zitten. Als je er dan een marker aan toevoegt, bijvoorbeeld een klein fluorescerend ‘lampje’, kun je heel precies de enzymen zichtbaar maken en tellen. Dat hebben mijn collega Hans Aerts en ik jaren geleden bijvoorbeeld al gedaan bij de ziekte van Gaucher, waarbij bepaalde versuikerde vetten zich opstapelen in cellen.

„Met deze methode kunnen we de afname van zulke enzymactiviteit zichtbaar maken. Maar dan heb je nog geen medicijn. Vaak werken meerdere enzymen met elkaar samen, als een lopende band van machines die samen complexe moleculen in elkaar sleutelen. Als één enzym dan de snelheid niet kan bijbenen, kun je je voorstellen dat die hele ‘productieketen’ in de knel komt. Je zou dan het haperende enzym willen vervangen, maar in de hersenen gaat dat niet zomaar. Daarom hebben we nu een molecuul ontwikkeld dat de enzymen vóór die zwakke schakel wat langzamer kan laten draaien, zodat de hele keten wel blijft lopen.”

Wat gaat u met het prijzengeld doen?

„Dat ga ik met mijn collega’s overleggen, want ik beschouw het echt als een teamprijs. Ik kan me voorstellen dat we ons nu gaan richten op een andere groep enzymen, die bijvoorbeeld suikers ergens opzetten in plaats van afhalen. En verder zou ik de prijs graag gebruiken om jonge, slimme mensen in dit vakgebied aan te moedigen hun eigen onderzoek te kunnen uitvoeren. Zonder tijdsdruk, zonder opgelegde koers van hogerop.”

Wat moet er anders in de wetenschap?

„Er mag meer ruimte komen voor fundamenteel onderzoek. Je moet wetenschap niet zien als uitgave maar als investering – in natuurwetenschappen net zo goed als in letterkunde. Juist de diversiteit van wetenschap moet gevierd en in elke discipline kunnen belangrijke ontdekkingen worden gedaan. Vergelijk het met het kopen van meerdere loten: je vergroot je winkans als je meer investeert.

„Daarbij is het ook belangrijk dat de maatschappij vertrouwen heeft in experts. Geef ze speelruimte, sta ze toe om creatief te zijn, ook als het economisch nut niet direct duidelijk is. Ze zitten heus niet te duimendraaien in ivoren torens. Het is belangrijk dat ook de politiek dat uitdraagt. Ik ben echt heel blij met zo’n exclusieve prijs, maar eigenlijk zouden er veel méér van zulke prijzen moeten worden uitgedeeld.” (GV)

Wat voor onderzoek doet u?

„Ik onderzoek hoe mensen beslissingen nemen onder stress. Over het algemeen zie je dat mensen onder stress sneller reageren en meer fouten maken, en dat hun hartslag hoog en rigide wordt, bijvoorbeeld in een schietspel waarin ze een schokje krijgen als ze verkeerd schieten. Mensen bij wie de hartslag bij stress juist laag en variabel blijft kunnen beter waarnemen, beter informatie integreren en sneller de juiste beslissing nemen. Hun fysiologische toestand doet denken aan de stressreactie freezing, die je bij dieren ook ziet.

„We hebben lang gedacht dat freezing onhandig was, maar het blijkt juist goed: mensen die bij mogelijke dreiging goed kunnen freezen hebben minder angst en krijgen minder stressklachten. We hebben dat bijvoorbeeld onderzocht bij agenten in opleiding. Daarna vroeg de politie of je die fysiologische freeze-toestand ook kon trainen, en dat doen we nu met virtualreality-biofeedback: mensen nemen daarbij beslissingen onder stress in een VR-omgeving die donker wordt als iemands hartslag hoog en rigide wordt. Die game wordt nu gebruikt in de politieopleiding. Ook onderzoeken we hoe we het aanleren van angst kunnen verstoren door de amygdala, het hersengebied dat daarbij betrokken is, te stimuleren met ultrageluid.”

Wat gaat u doen met het prijzengeld?

„Dat is zó welkom. Dit is onderzoek van lange adem, en je kunt het niet plannen, wat financiers willen. Ik weet als ik eraan begin niet welke obstakels ik tegenkom. Neem dat onderzoek met ultrageluid, we zijn drieënhalf jaar bezig geweest om dat robuust te krijgen. Je hebt daar een heel interdisciplinair team voor nodig. Dus ik ga het geld denk ik vooral in personeel steken: nieuwe mensen aannemen en contracten verlengen. Maar er komt ook apparatuur bij kijken.”

Wat zou er moeten veranderen in de wetenschap?

„Fundamenteel onderzoek, dus zonder directe toepassing, staat onder druk door het toenemend populisme, steeds rechtsere regimes en politici die verantwoording willen. Maar de paradox is dat de grootste wetenschappelijke doorbraken voortkomen uit fundamenteel, nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek. Ons eigen onderzoek is ook fundamenteel onderzoek dat de weg naar een toepassing vond. En we moeten niet denken dat we altijd kunnen voorspellen waar de uitdagingen voor de toekomst liggen. Je hebt een brede kennislaag nodig, dat is het immuunsysteem van de samenleving.

„Daarnaast is er een slag te maken in het beloningssysteem in de wetenschap. We lopen in Nederland voorop in theoretisch denken over ‘erkennen en waarderen’, maar er gaan nog steeds veel jonge talenten weg omdat ze de wetenschap te competitief vinden. We moeten de wetenschap aantrekkelijk voor ze houden.” (EdB)

Wat voor onderzoek doet u?

„Ik doe onderzoek naar hersenaandoeningen. Ik probeer te begrijpen hoe met name psychotische aandoeningen ontstaan, met als doel om betere behandelingen te kunnen ontwikkelen. Soms kom ik niet verder dan beter snappen wat er gebeurt, maar dat is ook nuttig. Die kennis deel ik met patiënten en het algemene publiek. Ik ben columnist voor Trouw, ik schrijf populairwetenschappelijke boeken. En ik geef elke week wel ergens een lezing, soms voor een algemeen publiek, soms voor professionals of patiënten.

„Bijvoorbeeld over het vrouwenbrein, daar zijn ook hr-mensen in geïnteresseerd die hun vrouwelijke medewerkers tegemoet willen komen. We weten eigenlijk nog niet veel van man-vrouwverschillen in het brein, maar ik wil wel dat vrouwen een optimale psychiatrische behandeling krijgen. We zien dat vrouwen vooral kwetsbaar zijn na de geboorte van hun kind en rond de overgang. Met mijn team onderzoek ik hoe we vrouwen beter door die periodes heen kunnen loodsen. Vrouwelijke hormonen hebben ook invloed op de afbraak in de lever van sommige medicijnen.

„En in september komt mijn nieuwe boek uit, De stem van het brein. Psychiatrie is een enorm talig vak en AI heeft op dat gebied gigantisch veel vooruitgang geboekt. Je kunt een stukje spraak van iemand met psychoses opnemen en met AI in kaart brengen of er een hoog risico is op een terugval. Je kijkt dan al gauw naar honderden verschillende kenmerken: pauzes tussen zinnen, wat voor woorden iemand gebruikt, het aantal, de semantische samenhang, hoogte van de stem.

„Ik werk best breed, niet erg gefocust op één onderwerp of methode. Als ik ergens mogelijkheden zie voor betere zorg en nieuwe behandelingen dan duiken we met het team graag een nieuw onderwerp in.”

Wat gaat u doen met het prijzengeld?

„Mensen zijn in mijn onderzoek het meest waardevol, dus ik ga een aantal onderzoekers in mijn groep meer toekomstzekerheid geven. Ik heb een groot interdisciplinair team, met een logopedist, een apotheker, neurowetenschappers, linguïsten, AI-experts, dokters en psychologen. In de wetenschap werken vaak briljante mensen zonder vaste aanstelling, op subsidies voor een paar jaar. Het is eigenlijk een wonder dat die niet allang naar het bedrijfsleven vertrokken zijn.”

Wat zou er moeten veranderen in de wetenschap?

„Dat hangt samen met die toekomstzekerheid. Het is nu heel moeilijk om als wetenschapper een vaste aanstelling te krijgen. In de wetenschap zijn aanstellingen vaak op projectbasis, voor één, twee, drie jaar. Terwijl je de knappe koppen echt wilt behouden. Maar dan moet je meer zekerheid bieden. De mensen verdienen het en voor de wetenschap is het essentieel om te blijven concurreren met andere werkgevers.” (EdB)