Deze vissen beschermen zichzelf tegen roofdieren met een enorme ‘wave’

‘Sulphur mollies’ maken sterke golven om roofvogels tegen te houden. Maar die vogels blijken hun strategie daarop aan te passen.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Onder de tropische bomen in het zuiden van Mexico speelt zich dagelijks een bijzonder schouwspel af. In giftige zwavelbronnen liggen enorme scholen kleine vissen tegen het wateroppervlak aan. Het gaat hier om ‘sulphur mollies’ (Poecilia sulphuraria): vissen die in extreem zuurstofarm water leven en daarom dicht bij het oppervlak moeten blijven. Dat maakt ze zichtbaar en kwetsbaar voor roofvogels.

Toch zijn de vissen niet weerloos. Zodra een vogel toeslaat duiken veel vissen tegelijkertijd kort naar beneden. Daardoor ontstaan krachtige golven die over de school heen trekken. Het lijkt een beetje op een wave die wordt ingezet als een verdedigingsmiddel. Eerder onderzoek liet al zien dat deze golven werken: roofvogels vallen door die golven minder snel opnieuw aan en hebben meer moeite om een vis te pakken.

Leestip: Deze pientere roofvogel gebruikt verkeerslichten om dodelijk efficiënte aanvallen uit te voeren

Nu blijkt dat de vogels de hoop niet zomaar opgeven. Onderzoekers ontdekten dat sommige roofvogels hun aanvallen op andere plekken uitvoeren om zo de sterkste golven te vermijden. De studie verscheen in Proceedings of the Royal Society B en is gebaseerd op veldwerk dat is uitgevoerd nabij zwavelrijke wateren in Tabasco, Mexico. Daar filmden onderzoekers ongeveer 120 uur aan aanvallen op ‘sulphur mollies’. In totaal analyseerden ze honderden aanvallen van drie vogelsoorten: de amazone-ijsvogel, de groene ijsvogel en de grote kiskadie.

Lastige keuze

Daaruit kwam een duidelijk patroon naar voren. Aanvallen in het midden van de visschool waren vaak het succesvolst. Daar is de kans dus het grootst dat een vogel een vis vangt. Maar er zit ook een nadeel aan die plek: de aanvallen daar lokken ook het vaakst de ‘wave-reactie’ uit. En hoe meer golven de vissen maakten, hoe langer de vogels moeten wachten voordat ze opnieuw kunnen toeslaan.

Vooral voor ijsvogels ontstond zo een lastige keuze. Als ze in het midden aanvallen levert dat meer op, maar zorgt dat er ook voor dat ze daarna langer moeten wachten. Als ze aan de rand aanvallen vangen ze gemiddeld per aanval minder, maar hoeven ze na elke aanval ook minder lang te wachten. De onderzoekers zagen dat ijsvogels in de praktijk vaak voor die tweede optie kozen. Ze vielen vaker aan de rand van de school aan, of zelfs op plekken die net buiten de school lagen.

De grote kiskadie koos voor een hele andere strategie. Deze vogelsoort valt vooral sneller en minder opvallend aan. Daardoor reageren de vissen later, waardoor ze uiteindelijk een minder sterke golf creëren. Daardoor kon de kiskadie vaker het midden van de school aanvallen. Dat laat zien dat roofvogels in het algemeen niet bang zijn om het midden aan te vallen. In plaats daarvan proberen ze vooral om de krachtige groepsreactie van de vissen te vermijden.

Wapenwedloop

De onderzoekers noemen dit een ‘gedragsmatige wapenwedloop’. De vissen hebben een groepsverdediging ontwikkeld. De vogels zoeken vervolgens naar manieren om die verdediging te omzeilen. “Wat deze situatie zo fascinerend maakt is dat beide kanten zich steeds aan elkaar aanpassen,” zegt teamlid Jens Krause. “De roofdieren veranderen waar ze aanvallen om sterke golven te vermijden, terwijl de vissen informatie over eerdere aanvallen lijken te onthouden.”

Dat laatste is misschien wel de meest verrassende ontdekking: de ‘sulphur mollies’ lijken als groep een soort van ‘collectief geheugen’ te hebben. Als een vogel opnieuw toesloeg in de buurt van een eerdere aanval reageerden de vissen daar sterker op. De onderzoekers noemen dat een vorm van priming. Dat betekent dat een eerdere gebeurtenis bepaalt hoe sterk een organisme daar later op reageert.

Collectief geheugen

“Als we het over ‘geheugen’ hebben denken we vaak aan iets dat in de hersenen van een individu zit,” zegt hoofdonderzoeker Korbinian Pacher. “Echter vonden we dus aanwijzingen dat eerdere aanvallen tijdelijk kunnen veranderen hoe de groep reageert op latere aanvallen. Ze lijken als groep te onthouden waar vogels hebben toegeslagen.”

Het onderzoek laat daarmee zien dat diergroepen niet alleen gelijktijdig kunnen handelen, zoals in het verleden vaker is bewezen. Ze kunnen ook informatie verwerken via hun groepsgedrag, zonder dat daar dus een leider voor nodig is.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Deze piepkleine vogels krijgen dagelijks meer alcohol binnen dan je denkt en Dankzij oude walvisvaartlogboeken weten we waar walvissen veilig waren . Of lees dit artikel: Zes miniatuur-kikkertjes ontdekt in Mexico .

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: