Dolly Parton: alom geliefd, door zowel Trumpstemmers als feministen

Als ze tachtig jaar zou worden, zo mijmerde Dolly Parton lang geleden, zou ze nog steeds op het podium staan, verkleed als een uitzinnige pin-up girl: „Misschien op krukken, in een rolstoel of vastgesnoerd aan een plank, maar ik zal nog steeds mijn hoge hakken dragen, mijn nagels en make-up, mijn haar opgestoken, mijn borsten eruit hangend. Het is niet zoveel werk om Dolly te zijn, het is gewoon mijn leven.”

De zangeres van hits als ‘I Will Always Love You’, ‘Jolene’ en ‘9 to 5’ overleed dinsdag op tachtigjarige leeftijd. Haar neef Bryan Seaver maakte haar overlijden via een filmpje op Facebook en Instagram bekend. Met het heengaan van Dolly Parton verliest de mensheid niet alleen haar grootste countryster maar ook een moderne Amerikaanse heilige. In het verscheurde land was zij een van de weinige beroemdheden bij wie werkelijk iedereen positieve gevoelens had, van de extreemrechtse Trumpstemmer tot de flamboyante drag queen en fanatieke feminist. Haar publiek werd de afgelopen jaren diverser en kleurrijker zonder dat ze haar oude fans verloor. In 2023 schreef ze ‘World On Fire’, een protestlied over de klimaatramp. Terwijl ze met haar opvallende kunstmatige uiterlijk mikpunt van grappen bleef, kreeg ze meer dan ooit respect voor haar kwaliteiten als songschrijver en zangeres.

Ja, Parton was bekend om haar wonderlijke uiterlijk, dat ze zelf omschreef als ‘Backwoods Barbie’ (Barbie uit de binnenlanden). Ze zag er artificieel uit, met haar grote blonde pruiken, dikke lagen make-up, het gezicht strakgetrokken door de vele plastisch chirurgische ingrepen. Haar grote borsten waren zo zeer haar handelsmerk dat in 1996 het eerste gekloonde zoogdier ter wereld – het schaap Dolly – naar haar werd vernoemd, omdat het dier voortkwam uit de cel van een uier. Dat extravagante uiterlijk diende, zo zei ze zelf, om zo snel mogelijk een zo groot mogelijke indruk te maken, om meteen neer te zetten: hier komt een ster aan, een legende.

Zakenimperium

De aandacht voor haar uiterlijk overschaduwde wel eens haar kwaliteiten als zangeres en componist. Ze was verder de succesrijke eigenaar van een zakenimperium en volgens vrienden en collega’s een intelligente, eerlijke, aardse vrouw met een groot hart. De discrepantie tussen uiterlijk en innerlijk bezong ze al in 1966, in haar eerste countryhit ‘Dumb Blonde’: „This dumb blonde ain’t nobody’s fool!”

Muzikaal koesterde zij de wortels van de countrymuziek in het Amerikaanse platteland, ze oogstte lof met haar traditionele bluegrass-albums. Tegelijk nam ze het conservatieve witte genre mee naar de mainstream popmuziek door country te vermengen en af te wisselen met andere genres als soul, gospel, disco, pop – op een van haar laatste albums, Rockstar uit 2023 zong ze zelfs classic rock. Haar hoge, nasale stem vol vibrato was tegelijk kinderlijk onbevangen en volwassen doorleefd. Je geloofde wat ze zong. In haar vaak autobiografische teksten beschreef ze het leed van mensen die het minder hebben getroffen in het leven.

De progressieve actrice Jane Fonda bracht haar ooit in een lastig parket door kritiek te uiten op president Trump terwijl Parton naast haar op het podium stond. Dat terwijl Partons traditionele achterban goeddeels uit Trumpaanhangers bestaat, en zij zich nooit over politiek wilde uitlaten. Parton redde zich eruit door na Fonda het publiek op te roepen: „Let’s pray for the president” – kenmerkend voor haar koorddans tussen de twee Amerika’s.

https://www.youtube.com/watch?v=lN_VQ8GWEos

Vrouwenrechten

Met liedjes als ‘Just because I’m a Woman’ brak ze een lans voor vrouwenrechten, waardoor ze werd omarmd door feministes als Gloria Steinem. Zelf wilde Parton geen feminist heten omdat ze dat een grootstedelijk woord vond, onbekend in de streek waar ze vandaan kwam. Over feministische protesten begin jaren zeventig grapte ze: „Ik wilde de eerste vrouw zijn die haar bh verbrandde, maar het zou de brandweer vier dagen kosten om het vuur te blussen.”

Ook was ze een boegbeeld van de lhbti-gemeenschap – aangevuurd doordat drag queens zich vaak als Dolly verkleedden en doordat zij de strijd tegen aids steunde toen de ziekte nog een taboe was voor conservatief Amerika. „Hoe kan het fout zijn om te zijn wie je bent?”, zei ze. Ze omarmde later ook de strijd tegen covid, in de tijd dat Trumps Amerika nog in ontkenning leefde. Ze doneerde één miljoen dollar aan de ontwikkeling van het Moderna-vaccin. Toen ze zich publiekelijk liet vaccineren, zong ze ‘Vaccine’ op wijze van ‘Jolene’, om haar fans aan te sporen om haar te volgen.

Lees ook

Dolly Parton ‘goes rock’, maar zal er altijd uitzien als Dolly

Tegelijk hield ze de conservatieve achterban uit de provincie achter zich door haar wortels te bezingen en het op te nemen voor de arme witte arbeiders. Parton vergat nooit waar ze vandaan kwam. Ze zamelde miljoenen in voor slachtoffers van overstromingen en bosbranden in haar thuisstaat Tennessee, ze bouwde er een vrouwenziekenhuis. Met een onderwijsprogramma bracht zij het aandeel vroegtijdige schoolverlaters in de arme zuidelijke staat terug van 30 naar 6 procent. Voor arme scholieren in achtergelegen gebieden stichtte ze het programma Imagination Library dat inmiddels in vijf landen miljoenen gratis leesboeken uitdeelt.

In de bergen

In haar liedjes keerde ze vaak terug naar haar geboortegrond, Sevier County aan de voet van de Great Smoky Mountains in Tennessee. Ze verlangde terug naar het vrije buitenleven en de saamhorigheid van een groot gezin in een kleine boerengemeenschap: „Thuis in de bergen van Tennessee is het leven vredig als een babyzucht.” Maar ze bezong ook de harde slagen van de armoede in een afgelegen gebied met nauwelijks gezondheidszorg, geen riool, geen elektriciteit, hoge zuigelingensterfte. Dat mengsel van nostalgie en rauw realisme vatte ze in de songtitel ‘In the Good Old Days (When Times Were Bad)’.

Parton was de vierde van twaalf kinderen, levend in een kleine blokhut in de wildernis. In de winter woei de ijskoude wind door de kieren, in de zomer werd de woning belaagd door vliegen. Haar vader was een keuterboer en dagloner. Opvliegend, niet zachtzinnig met de kinderen, blies stoom af in de kroeg en in vreemde bedden. Hij had diverse buitenechtelijke kinderen bij andere vrouwen. Toen ooit een schoolgenoot verliefd werd op Parton voelde ze zich opgelaten omdat de jongen duidelijk niet wist dat hij haar halfbroer was. Haar moeder bestierde het grote gezin, was devoot lid van de Pinkstergemeente, haatte de drankzucht, het overspel en de grove taal van haar man, wat tot hevige ruzies leidde. Tijd voor aandacht voor de twaalf kinderen was er nauwelijks.

De jonge Dolly Parton zou nu vermoedelijk worden gediagnostiseerd met ADHD: ze kon in de klas niet stilzitten, niet haar mond houden, praatte luid en razendsnel, barstte op onverwachte momenten uit in gezang. Als kind uit een armoedig gezin werd ze beschimpt. Dit legde ze treffend vast in het autobiografische lied ‘Coat of Many Colors’. Hierin naait haar moeder voor haar een bonte jas uit diverse vodden. De kleine Dolly is enorm trots op de kleurrijke jas en gelukkig met de liefde die haar moeder in iedere steek had gelegd. Maar op school lacht men haar uit.

www.youtube.com/watch?v=mfIvRKR3OHw

Torenhoge suikerspinnen

Ze wilde graag opvallen, was als kind vaak het middelpunt met haar geestige verhalen. Ze had naar eigen zeggen op haar achtste al borsten, waardoor ze veel aandacht van jongens kreeg. Als puber toupeerde en blondeerde ze haar kapsel tot torenhoge suikerspinnen, ze droeg gedecolleteerde truitjes en korte rokjes. Dat haar kledingstijl later werd omschreven als ‘hoerig’ blijkt te kloppen: als belangrijke stijl-iconen noemde ze de sekswerkers uit het nabije stadje Sevierville. Hun aantrekkelijke opsmuk was voor de jonge Parton het toppunt van rijkdom en chic. Ondanks de mannelijke aandacht die ze kreeg, voelde ze zich eenzaam. De moeders van klasgenoten wilden niet dat hun kinderen haar mee naar huis namen – te arm, te sletterig gekleed.

Het drukke kind zong altijd en overal. Doordat de familie geen televisie had, en aanvankelijk ook geen radio, groeide Parton op zonder veel invloed van populaire artiesten. In plaats daarvan werd ze gevoed door kerkliederen en de volksliederen die haar moeder en grootmoeder zongen. De witte volksmuziek van de Appalachen heeft zijn wortels in de Anglo-Keltische traditie van onbegeleide ballades waarin vrouwen over de vreselijkste rampen vertellen; over gestorven en misbruikte kinderen, moord, suïcide, ongewenste zwangerschap. Mannen zijn in de ballades doorgaans de schurken die de vrouwen en kinderen mishandelen, verwaarlozen, verlaten.

Volgens Parton componeerde zij haar eerste liedje toen ze vijf jaar oud was, ‘Life doesn’t mean much to me’. Een titel die je niet snel van een kleuter zou verwachten, maar die wel in lijn is met de ballades die ze om zich heen hoorde. Ook op haar eerste elpees staan nog veel van dit soort levensliederen, zoals ‘The Bridge’ en ‘Down from Dover’. De openingszin van ‘A Gamble Either Way’: „Geboren worden was de ergste en de eerste fout die ik ooit maakte.”

Kindster

Parton voelde zich een buitenbeentje, een gevoel dat werd versterkt doordat ze vanaf haar tiende al op tournee ging als professionele zangeres. Doordeweeks was ze thuis en op school, maar in de weekeindes en de vakanties reisde ze rond als kindster. Zo kwam ze in een totaal andere wereld terecht, ze logeerde in huizen met telefoons en met binnen-wc’s die je kon doortrekken. Zo vervreemdde ze al vroeg van haar familie. Een jong meisje op reis omringd door volwassen mannen – klinkt eenzaam en niet helemaal gezond, maar Parton had zich al vroeg voorgenomen om een ster te worden. Ze wilde alles doen om aan haar streek en de armoede te ontsnappen.

Het was haar muzikale oom Bill Owens die haar op sleeptouw nam. Hij nam haar in 1956 mee naar het regionale radioprogramma The Cas Walker Show. Radio-dj en artiestenmanager Walker bood het kind meteen een contract aan voor 20 dollar per week. Op haar dertiende kwam haar eerste single uit, het met haar oom geschreven ‘Puppy Love’. Op haar achttiende, de dag na haar eindexamen, vertrok ze voorgoed naar Nashville (Tennessee), de hoofdstad van de countrymuziek.

Nu volgden zware jaren van ploeteren om het te maken in de door mannen gedomineerde muziekwereld. Ondertussen werkte ze als serveerster en typiste en zorgde voor haar vijf jongste broertjes en zusjes. Parton zette naar eigen zeggen haar vrouwelijke vormen en charmes in, was vriendelijk tegen iedereen, deed mee met de grove grappen over haar uiterlijk, ze was geestig, zelfverzekerd, sprankelend. Aanvankelijk had ze meer succes als componist dan als zangeres. Platenmaatschappij Monument, die haar in 1966 contracteerde, vond haar kinderlijke stem te licht voor country en probeerde haar in de markt te zetten als popzangeres.

Porter Wagoner

Haar doorbraak kwam toen de grote countryster Porter Wagoner haar in 1967 aannam als vaste sidekick in zijn tv-programma The Porter Wagoner Show. Aanvankelijk wilde het publiek haar niet accepteren als vervanger van de populaire zangeres Norma Jean, maar allengs groeide haar populariteit. Met Wagoner nam ze maar liefst zeventien duet-albums op. Parton bleef zeven jaar bij haar mentor, maar ze voelde zich steeds meer beperkt in haar groei. Zij werd een grotere ster dan Wagoner, die echter niet bereid was om zijn greep op haar te laten verslappen.

Ook het artistieke meningsverschil groeide. Wagoner was een traditionalist die begin jaren zeventig als ouderwets werd gezien. Parton wilde innoveren door country te mengen met pop en rock. Dit was in de jaren zeventig niet alleen een strijd tussen Wagoner en Parton. Meerdere traditionalisten verzetten zich tegen de komst van buitenstaanders uit de wereld van de softpop, zoals Olivia Newton-John en John Denver, die de countrytop-100 aanvoerden en met de grote prijzen wegliepen.

Toen Parton in 1974 besloot om te breken met Wagoner, probeerde ze de bittere pil te vergulden door een scheidingslied voor hem te schrijven, ‘I Will Always Love You’, wat ze voor hem op zijn kantoor zong. Een lief gebaar, maar Wagoner nam de breuk niet licht. Hij beschuldigde Parton van ondankbaarheid en erger, en eiste miljoenen dollars schadevergoeding. Parton wilde de lieve vrede bewaren en kocht de ruzie af. Ondanks de meningsverschillen verzorgde zij Wagoner in 2007 nog op zijn doodsbed.

Op dezelfde avond dat ze ‘I Will Always Love You’ schreef, componeerde zij trouwens ook ‘Jolene’. „Een lucratieve avond” noemde ze het later. Beide klassiekers waren aanvankelijk geen grote hits buiten de countrywereld. ‘I Will Always Love You’ werd pas groot in 1992 toen soulzangeres Whitney Houston het nummer coverde voor de film The Bodyguard.

https://www.youtube.com/watch?v=UbxUSsFXYo4

Negen tot vijf

Parton was al de grootste in de countrymuziek, nu gebruikte zij haar herwonnen vrijheid om het ook te maken op de veel grotere popmarkt. Op het album New Harvest… First Gathering (1977) zingt ze over haar nieuwe begin in ‘Light of a Clear Blue Morning’. Dat album bevat naast country ook pop- en soulsongs. ‘Here You Come Again’ werd dat jaar haar eerste grote crossover-hit, gevolgd door ‘Heartbreaker’ en de discostamper ‘Baby I’m Burning’. Een paar jaar later volgde ‘Islands in the Stream’, een duet met Kenny Rogers.

Begin jaren tachtig stond ze naast de geëngageerde actrices Jane Fonda en Lily Tomlin in de speelfilm 9 to 5. Parton speelde een ietwat naïeve typiste die wordt lastiggevallen door haar baas. Samen met twee vrouwelijke collega’s zint ze op wraak. De lichte komedie had een serieus doel: het #MeToo-verhaal avant la lettre was een pleidooi om de werkomstandigheden voor vrouwen te verbeteren. Tijdens de opnames bedacht Parton het titellied. Ze zong het voor haar tegenspelers, zichzelf begeleidend door haar valse nagels tegen elkaar te tikken. Het lied werd haar eerste Amerikaanse nummer-1-hit. Hierna speelde ze nog een ontwapenende bordeelhoudster in de film The Best Little Whorehouse in Texas, wat het prachtige kerstlied ‘Hard Candy Christmas’ opleverde.

Achter het imago van „kirrend kindvrouwtje” (NRC, 1978) verborg Parton een begaafde ondernemer. Haar belangrijkste zakelijke wapenfeit was de oprichting van Dollywood in 1986, een muzikaal pretpark op haar geboortegrond, Locust Ridge in Tennessee. Het pretpark groeide snel en ontvangt nu drie miljoen bezoekers per jaar. Belangrijk voor Parton was dat ze zo economisch iets kon betekenen voor het achtergebleven gebied waar ze opgroeide. Diverse familieleden werken in het park. Haar laatste plaat Smoky Mountain DNA (2024) maakte ze met haar familie, van haar vioolspelende opa tot een van haar zingende achterneefjes. Het album is een ode aan haar familiegeschiedenis en haar muzikale wortels.

Bluegrass

Parton dankte haar populariteit weliswaar aan haar overstap naar de popwereld, maar artistieke lof kreeg ze vooral voor haar traditionele werk. In 1986 nam ze het roots-album Trio op met de andere countrysterren Emmylou Harris en Linda Ronstadt. In de jaren negentig werkte zij met muzikale leider Steve Buckingham aan onder meer het live-album Heartsongs, met daarop ‘PMS Blues’, een lied over premenstruele pijnen. Met Buckingham nam ze rond de eeuwwisseling ook drie luid toegejuichte bluegrass-albums op: The Grass is Blue, Little Sparrow en Halos and Horns. De albums – traditioneel en hip tegelijk – bestendigden bij jonge fijnproevers haar reputatie als gekoesterd Amerikaans cultureel erfgoed.

Parton had het imago van goudeerlijke flapuit, maar wat haar privéleven betreft hield ze de kaarten stevig tegen de borst. In 1964, op de dag dat ze in Nashville aankwam, ontmoette ze voor de wasserette Wishy Washy de lange, knappe Carl Dean. Met deze wegenbouwer zou ze meer dan een halve eeuw getrouwd zijn. Over hun huwelijk is vrij weinig bekend – Dean haatte publiciteit en bleef zo ver mogelijk weg van het publieke leven van zijn vrouw. Ze waren niet veel samen, Dean werkte in en rond het huis, Parton werkte aan haar imperium en trok erop uit. In 2025 overleed Carl Dean. Het echtpaar kreeg tot Partons verdriet geen kinderen. Wel laat ze een petekind achter, de popster Miley Cyrus.

https://www.youtube.com/watch?v=Ux41PTvDkMg

Hier de beste liedjes van Dolly Parton: