Dominante artsen en een razendsnel virus hielden het land in hun greep – en Den Haag in paniekstand

Een onzichtbare golf coronavirusdeeltjes vloog in februari en maart 2020 door de gangen van verpleeghuizen. Directies, personeel, bewoners en hun familieleden waren er niet op voorbereid. In een mum van tijd ontstond in Nederland een gigantisch tekort aan beschermingsmiddelen: mondkapjes, spatbrillen, schorten. Verpleeghuismedewerkers liepen onbeschermd rond: alle spullen díe er waren, werden aan de ziekenhuizen gegund. Een „stille ramp” in de verpleeghuizen was het gevolg, zo concludeerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) al in februari 2022 in een eerste analyse. Van de tienduizend doden tijdens de eerste coronagolf, stierf de helft in een verpleeghuis.

Verpleeghuisbewoners werden „onbedoeld het slachtoffer” van het feit dat de Nederlandse crisisaanpak „zich vooral op het voorkomen van overbelasting van de ziekenhuiszorg” richtte, concludeerde de OVV. Wat daarbij mogelijk een rol speelde: de verpleeghuissector zat tijdens de eerste fase van de coronapandemie nergens aan tafel, prominenten uit de ziekenhuiswereld wél.

Hoe kwam het kabinet tijdens de twee jaar durende coronacrisis tot besluiten? Waarom bleven de verpleeghuizen in die eerste fase verstoken van beschermingsmiddelen? Waarom gingen tot drie keer toe de scholen dicht om de virusverspreiding te beperken? De lockdowns, de avondklok, het coronatoegangsbewijs: door wie lieten de verantwoordelijke ministers zich adviseren, wat was de rol van de Tweede Kamer? Deze vragen staan centraal in de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Corona, die na een moeizame aanloop op vrijdag 29 mei van start zullen gaan. Onder leiding van VVD-Kamerlid Daan de Kort zullen bijna vijftig betrokkenen onder ede gehoord worden over hun ervaringen tijdens de coronaperiode, grofweg van begin 2020 tot voorjaar 2022.

De commissie zegt nadrukkelijk te willen kijken naar de impact die de ingrijpende en vrijheidsbeperkende maatregelen hadden op de samenleving. Hierdoor blijven sommige onderwerpen waar eerder veel om te doen was buiten beschouwing, zoals de inkoop van mondkapjes bij toenmalig opiniemaker en CDA-prominent Sywert van Lienden. „Je moet keuzes maken en kunt niet alles onderzoeken, bovendien is die zaak nog onder de rechter”, zegt een woordvoerder namens de onderzoekscommissie.

Hoofdrolspelers als oud-premier Mark Rutte, toenmalig minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge en oud-RIVM-directeur Jaap van Dissel zullen aan het woord komen, al is nog niet precies bekend wanneer. De Kamer besloot al in het najaar van 2021 dat er een parlementaire enquête zou komen.

Dit wordt niet het eerste onderzoek naar de vraag hoe Nederland door de coronapandemie werd geloodst. De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) produceerde onder leiding van oud-minister Jeroen Dijsselbloem drie rapporten. Ook de Algemene Rekenkamer en de Nationale Ombudsman spraken zich uit over (delen van) het coronabeleid. Zo concludeerde Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen in juni 2022 dat door de verantwoordelijke bewindslieden „onvoldoende [werd] gekeken naar het effect van veel van de coronamaatregelen op het leven van kinderen en volwassenen”. De bescherming van de volksgezondheid stond telkens voorop; voor andere grondrechten zoals onderwijs, gelijke behandeling en vrijheid van betoging had het kabinet volgens de Ombudsman te weinig oog.

Op papier goed voorbereid

Nederland leek op papier uitstekend voorbereid op een pandemie. De OVV somde in haar eerste onderzoeksrapport acht pagina’s lang op welke instanties zich allemaal bezighielden met infectieziektes: van de GGD en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) tot de ziekenhuizen en veiligheidsregio’s. In de praktijk bleek die hele structuur vol afkortingen niet opgewassen tegen het coronavirus: er was te weinig capaciteit om mensen te testen, in het hyperefficiënte zorgsysteem ontstond een tekort aan IC-bedden, zicht op de virusverspreiding was er nauwelijks. Ook de vaccinatiecampagne kwam traag en rommelig op gang.

Elke persconferentie hamerde premier Rutte erop: we moeten als politici en beleidsmakers naar de experts luisteren. Hun adviezen waren heilig. Maar de vraag drong zich al snel op: welke experts? In de praktijk kwamen de belangrijkste besluiten informeel tot stand; met name in het zondagse Catshuisoverleg. Dáár werd volgens de Onderzoeksraad besluitvorming over de coronamaatregelen „intensief voorbereid”, waarna de voorgekookte besluiten alleen nog formeel genomen hoefden te worden. Daarna kwam ook het parlement pas aan bod.

In het Catshuis overlegden de meest betrokken ministers onder leiding van premier Rutte met experts, waarbij drie medici bij uitstek veel invloed op de besluitvorming hadden. RIVM-directeur Jaap van Dissel, tevens voorzitter van het bijeengeroepen epidemie-adviesorgaan Outbreak Management Team (OMT), was standaard aanwezig. Diederik Gommers, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Intensive Care, en Ernst Kuipers, bestuursvoorzitter van het Erasmus MC en voorzitter van het Landelijk Coördinatiecentrum Patiëntenspreiding, schoven regelmatig aan.

De OVV was uiterst kritisch op deze informele manier van werken: onder ambtenaren bestond „onduidelijkheid over verantwoordelijkheden en de vraag wie het geheel coördineerde en aanstuurde”, ook werden door deze werkwijze „ingebouwde controlemechanismen vermeden”. Bij de vooraanstaande medici deed zich een vorm van rolvermenging voor: ze droegen soms economische argumenten uit om kabinetsingrepen te verdedigen en duidden in talkshows het beleid dat zij zelf adviseerden en hielpen uitvoeren.

De betrokken experts hadden ogenschijnlijk veel invloed: zo leek de late invoering van een mondkapjesplicht in publieke binnenruimten in december 2020 samen te hangen met de particuliere overtuiging van OMT-voorzitter Van Dissel, die vond dat „een mondkapje geen meerwaarde” had in de anderhalvemetersamenleving. In veel andere Europese landen waren mondkapjes al sinds het voorjaar van 2020 verplicht.

Het is de vraag hoe de enquêtecommissie straks naar zulke besluiten zal kijken, na het horen van alle betrokkenen. Een enquête in het Verenigd Koninkrijk leverde in 2024 zeer kritische conclusies op over „groepsdenken” onder verantwoordelijke bestuurders, waarbij door een kleine club mensen ingrijpende besluiten werden genomen zonder voldoende bij mogelijke alternatieven stil te staan.

Inperking vrijheden

Doordat ziekenhuizen al snel aan hun plafond zaten, zag het kabinet zich gedwongen zijn heil te zoeken in zeer ingrijpende maatregelen en werd een ongekend aantal vrijheden van burgers ingeperkt. Van een verbod om ouderen in het verpleeghuis te bezoeken tot een avondklok die inwoners verbood zich zonder goede reden buiten te wagen. Van een samenscholingsverbod en een verplicht coronatoegangsbewijs tot de lockdowns waarbij mensen nog maar heel beperkt familie of vrienden konden ontmoeten en scholen, winkels, kappers, cafés en restaurants gesloten moesten blijven.

We weten dat kinderen eigenlijk helemaal geen rol spelen bij deze ziekte, zei een woordvoerder van het RIVM begin maart 2020. „Ik denk niet dat het gaat gebeuren dat in Nederland alle scholen dichtgaan. Die kans acht ik vrijwel uitgesloten.” Dat was ook de lijn van het kabinet. Totdat medisch specialisten en sommige schoolbestuurders twee weken later moord en brand schreeuwden. Ze deden een dringend beroep op het kabinet de scholen per direct te sluiten. Hun oproep had succes, want het kabinet gooide subiet alle scholen en kinderopvang dicht. De vraag is hoe het kabinet op dat moment naar welke experts luisterde. Het Outbreak Management Team had vlak ervoor geadviseerd de scholen juist wel open te houden. Hoe kwamen die adviezen tot stand?

In de cruciale eerste fase van de uitbraak was dit invloedrijke adviesorgaan sowieso een black box: wie er precies in het OMT zaten werd niet bekendgemaakt, de notulen waren geheim, de wetenschappelijke onderbouwing van de adviezen werd niet openbaar gemaakt. Alle betrokken wetenschappers moesten tekenen voor geheimhouding. Het parlement kreeg de onderliggende stukken van de adviezen in de eerste fase evenmin te zien.

Het OMT adviseerde positief over de avondklok die eind januari 2021 voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog werd ingesteld, maar wees op grote onzekerheden over het nut ervan. Volgens de OVV bleven deze onzekerheden grotendeels buiten beeld toen het kabinet zijn plan uitventte. De avondklok kwam er nadat de Tweede Kamer hiermee had ingestemd. Die snoepte er een halfuurtje af: hij zou pas gelden vanaf 21.00 uur in plaats van 20.30 uur. De klok zou voor een periode van drie weken worden ingesteld; dat werden drie maanden na vijf tussentijdse verlengingen.

De inperking van vrijheden leidde in toenemende mate tot maatschappelijk verzet: in oktober 2020 riepen bijna drieduizend artsen en andere medici het kabinet op het beleid te versoepelen, omdat de coronamaatregelen meer schade zouden veroorzaken dan het virus zelf. Begin 2021 verenigde een groep economen zich onder de vlag van Herstel-NL om te pleiten voor een opener samenleving en afschaffing van maatregelen. De enquêtecommissie zal zich afvragen of er wel voldoende werd geluisterd naar andere experts dan virusbestrijders, zoals economen, gedragsdeskundigen en onderwijsexperts.

Coronapas

De grondrechten van Nederlandse burgers waren eveneens in het geding bij de invoering van het ‘coronatoegangsbewijs’ vanaf september 2021. Aanvankelijk hanteerde het kabinet een zogenoemd 3G-beleid: wie gevaccineerd, getest of recent genezen van corona was, mocht na het tonen van de CoronaCheck-app een café, stadion of bioscoop in. Mona Keijzer, toenmalig CDA-staatssecretaris van Economische Zaken, werd eind september door premier Rutte ontslagen nadat ze in De Telegraaf kritiek had geuit op de invoering van de coronapas.

Tijdens een persconferentie half november 2021 kondigden Rutte en De Jonge aan dat het beleid wegens oplopende besmettingen zou worden aangescherpt naar ‘2G’: alleen wie gevaccineerd of recent genezen was, mocht nog bij drukke plekken naar binnen. Het betekende in de praktijk dat na een wetswijziging niet-gevaccineerde mensen geen café of museum meer binnen zouden kunnen, tenzij ze net corona hadden gehad.

Critici vreesden sociale uitsluiting en een tweedeling in de maatschappij. Stichting Privacy First sprak van „een massale schending van ieders recht op privacy” en waarschuwde: „Dit zet het sociale leven onder druk en kan leiden tot grootschalige ongelijkheid, stigmatisering, maatschappelijke segregatie en [..] spanningen.” Het College voor de Rechten van de Mens vond de coronapas alleen voor gevaccineerden een buitenproportionele ingreep in de vrijheid van mensen.

De Begeleidingscommissie Digitale Ondersteuning had De Jonge al eerder geadviseerd de coronapas niet in te zetten voor „vaccinatiedrang”, omdat dat weerstand in de samenleving zou kunnen opleveren. Het plan bleek inderdaad brandstof voor grote ongeregeldheden in Rotterdam in de avond van 22 november, waarbij burgers de politie bekogelden met stenen en vuurwerk en agenten gericht op burgers schoten. Er werden tientallen arrestaties verricht; de rellen werden wereldnieuws.

De enquêtecommissie zal zich afvragen hoe het wetsvoorstel rond 2G tot stand kwam. Het staat vast dat het idee uit de koker van het OMT kwam: dat wees het kabinet in september 2021 op de mogelijkheid om „een verzwaard coronatoegangsbewijs in te zetten in bepaalde situaties of settingen”, bijvoorbeeld door niet-gevaccineerden buiten te houden. Volgens het OMT gebeurde dit al in Berlijnse discotheken.

Het ging volgens het OMT wel om een „complexe afweging waarbij ook vele andere maatschappelijke afwegingen meespelen.” Het kabinet werkte het plan niettemin uit tot wetsvoorstel. Pas na druk uit de Tweede Kamer, waar geen meerderheid voor 2G bestond, besloot Ernst Kuipers – de voormalige ziekenhuisbestuurder die inmiddels minister was geworden – in februari 2022 het voorstel in te trekken. De pandemie was op dat moment al zo goed als voorbij.