Een miljoen volgers met oude kunst: waarom kunstinfluencers nu ook boeken schrijven

Een gemiddeld museum kan er alleen maar van dromen: meer dan een miljoen bezoekers kijken naar zijn filmpjes op Instagram, TikTok, YouTube en Facebook. Maker Matthijs van Mierlo laat hierin zijn blik op kunst zien, vooral op oude kunst uit Nederland en Vlaanderen, schilders als Jan van Eyck, Rubens, Van Gogh, zijn favorieten.

The Gaze heet het kanaal waarmee Antwerpenaar Van Mierlo (42) zes jaar geleden begon. Inmiddels is het kanaal zo succesvol dat hij er van kan leven. Van Mierlo, die theater- en filmwetenschappen heeft gestudeerd, heeft nu ook een boek uitgegeven: Stupid faces in Stunning Paintings. Vijftig verhalen over de dwaze kant van grote kunst, variërend van renaissance tot rococo, en van oud-christelijke Ethiopische tot vroegmoderne westerse kunst. Eind maart wordt het in het Engels uitgebracht. Want: 98 procent van zijn publiek, zoals Van Mierlo dat zelf zegt, zit in het buitenland: Italië, Amerika, India.

Van Mierlo is met zijn nieuwe boek onderdeel van een opvallende nieuwe trend in de kunstwereld: boeken van zogeheten ‘kunstinfluencers’, oorspronkelijk makers van video’s op sociale media, die nu met een papieren boek in de boekhandel liggen, onder wie Verity Babbs, James Payne en Katy Hessel. Tot voor kort leken dit twee verschillende werelden, die van de sociale media en die van de klassieke kunst. Nu zoeken ze elkaar steeds meer op. Wat is de invloed van deze toenadering op de kunstwereld? 

Je bent ineens deel van een trend: sociale media komt op papier. Hoe zie jij dat zelf?

„Voor mijzelf is er geen verschil. Ik wil verhalen over kunst vertellen, en ik doe dat op verschillende manieren: op video, op papier, en binnenkort hopelijk ook op podia. Het einddoel is altijd hetzelfde: ik wil de mensen in een kunstwerk trekken met een goed verhaal. Ik noem mezelf ook geen influencer, maar ‘professioneel kunstliefhebber’. Ook voor musea is het denk ik niet nieuw: sociale media zijn ook voor hen gewoon extra muren om schilderijen aan op te hangen. Wel laat het zien hoe de kunstwereld aan het veranderen is. Als je de kunstwereld als een trage tanker ziet, is hij nu aan het keren: er werken meer jonge mensen, en wij worden uitgenodigd mee te sturen.”

Hoe was het toen je begon?

„The Gaze begon op YouTube als een hobbyproject, iets voor mezelf naast mijn werk als digital creative bij de Vlaamse omroep VRT. Tijdens corona begon ik ook op TikTok. Mijn eerste filmpje daar ging over het Lam Gods van de gebroeders Van Eyck, dat was tijdens corona. Dat kreeg direct 100 duizend kijkers. Het ontplofte, omdat het toen nieuw was: een andere manier om over kunst te praten. Entertainment én iets leren, dat bleek een hele krachtige combinatie.” 

Screenshots van de Instagramfeed van The Gaze

Screenshots van de Instagramfeed van The Gaze

Screenshots van de Instagramfeed van The Gaze

Je aanpak is: via een grappig of bizar detail de kijker in een kunstwerk te trekken. Hoe kom je op je ideeën, zoals bijvoorbeeld de video over de twee ‘platgeslagen konijntjes’ in De Maagd van kanselier Rolin van Jan van Eyck? 

„Ik zag een video van een Franse kunsthistoricus over dit schilderij, waarin hij die twee konijntjes noemde, die nauwelijks zichtbaar onder een pilaar zijn geplet. Voor mij zijn dat soort details precies de goede haakjes waaraan ik een verhaal kan ophangen. Precies hetzelfde probeer ik ook in het boek te doen met het in- en uitzoomen van gezichten in een schilderij, zoals dat van een 13^de-eeuwse Jezus met een gezicht dat lijkt op Quentin Tarantino.”

Je noemt je aanpak ‘makkelijk’, maar in een video van 30 of 60 seconden zit heel veel informatie, je wisselt van fragmenten van popvideo’s naar oude kunst. Hoe weet je wanneer iets werkt?

„Humor is handig om mensen iets te leren zonder dat ze het beseffen. Bizarre gezichten werken goed, of zoiets als de konijntjes: mensen willen weten waar die konijntjes dan precies zitten. Ik maak er een zoektocht van, een video over kijken. Ik vertel niet over waarom Van Eyck dit werk maakte of over zijn techniek: je hoeft niet alles te vertellen. Al moet het wel allemaal kloppen: ik lees veel, kijk veel en research alles, want als er een fout is, dan lees ik dat direct in de commentaren.”

‘De eerste fout bij kunst is aan te nemen dat het serieus is’, is het motto van je boek. Is deze stelling niet ook bedoeld als kritiek op de ‘serieuze’ kunstwereld?

„Het is geen kritiek, maar ik ben me er wel van bewust dat mijn manier anders is dan de serieuze manier van praten over kunst die de gewoonte is. Zelf hou ik ook van dikke kunstboeken of van lange documentaires, maar je kan ook lachen met kunst. Ik denk dat dat ook een reden is dat zoveel mensen het kanaal volgen. Dan schrijven ze als commentaar: ik heb weer interesse in kunst gekregen.”

Omslag van Van Mierlo’s nieuwe boek.

Je kan van het kanaal leven, zeg je. Hoe dan?

„80 procent van wat ik maak is mijn eigen vrije werk, 20 procent is werk in opdracht, bijvoorbeeld van musea of toeristische instellingen – in Nederland werk ik bijvoorbeeld samen met het Van Gogh Museum – waarbij ik wel veel creatieve vrijheid krijg. Beide kanten hebben hier wat aan. Mijn kanaal heeft als grootste doelgroep 18- tot 36-jarigen, een groep die musea ook graag willen bereiken. Maar andersom heb ik ook wat aan deze samenwerkingen. Ik hou erg van Bruegel, Van Eyck, Rubens, Van Gogh, schilders die van hier zijn, en via die video’s kan ik die kunst naar een groot internationaal publiek brengen.” 

Heeft het succes van jouw video’s ook een aanwijsbaar effect voor musea?

„De video’s maken mensen bewust van de kunst en de musea, maar of ze het dan ook gaan bezoeken, is moeilijk te meten. De vraag is of dat ook moet. Ik ben zelf fan van de solo-ervaring tegenover het echte schilderij, maar het hoeft niet. Met zo’n video ben ik als een gids, die iemand door een kunstwerk leidt. Want als je voor een schilderij staat is het vaak de vraag: waar begin ik, waar kijk ik eerst? Uiteindelijk moet iemand het zelf gaan doen, maar het is fijn als iemand je erbij helpt.”