Een tweede energiecrisis in een paar jaar tijd, en ‘de eerste reflex is compensatie’. Maak eens plannen voor de lange termijn, zegt deze Clingendael-onderzoeker

Torenhoge benzinekosten, stijgende inflatie en een nog altijd geblokkeerde Straat van Hormuz. Woensdag debatteert de Tweede Kamer over de economische gevolgen van de oorlog in Iran. Wel vijf bewindspersonen, waaronder Eelco Heinen (Financiën, VVD) en Stientje van Veldhoven (Klimaat en Groene Groei, D66), zullen de afwachtende opstelling van het kabinet moeten verdedigen.

Premier Rob Jetten (D66) is niet bij het debat, maar sprak zich er wel op vrijdag tijdens zijn persconferentie over uit. Deze energiecrisis is „anders” dan die in 2022, toen hij minister voor Klimaat en Energie was, en Nederland moet rekening houden met langere, „structurele gevolgen voor de wereldeconomie”. Het was de dag dat het Internationaal Energie Agentschap (IEA) waarschuwde voor de „grootste verstoring van olietoevoer ooit”.

Ondanks alarmerende berichten over torenhoge benzineprijzen en de stijgende inflatie, grijpt het kabinet nog niet in. Volgens Jetten zijn de langdurige effecten pas „over enkele weken zichtbaar”. Woensdag zal de oppositie maatregelen eisen om energiekosten te dempen. GroenLinks-PvdA stelde dinsdag maximumprijzen aan de pomp voor, naar Belgisch voorbeeld. Jetten noemde het een optie om „serieus naar te kijken”.

Louise van Schaik.

Foto studio oostrum

Veel politieke aandacht gaat dus naar maatregelen voor de korte termijn. Onverstandig, zegt Louise van Schaik, klimaat- en energieonderzoeker bij onderzoeksinstituut en denktank Clingendael. Pak deze kans om Nederland minder kwetsbaar te maken voor de vólgende energiecrisis, vindt zij.

Het IEA waarschuwt voor de grootste energiecrisis ooit. En het kabinet wacht af. Dat lijkt moeilijk met elkaar te rijmen.

„Het lijkt me een strategie om de rust te bewaren en paniek te voorkomen, zodat mensen niet met hun jerrycans naar de benzinepomp gaan om te hamsteren. De problemen zijn nog niet zo acuut. En we zijn relatief rijk, dus kunnen we een hogere prijs voorlopig wel betalen.”

Het IEA roept op tot energiebesparing, zoals lagere maximumsnelheden op de weg en thuiswerken, maar daar hoor je het kabinet nauwelijks over.

„Alles wat je Nederlanders vraagt over het veranderen van hun levensstijl ligt politiek moeilijk. Dat zag je ook bij de coronacrisis. Maar ook al kan je het als rijk Nederland betalen, je bent wel geld over de balk aan het smijten. Je betaalt hogere prijzen, je krijgt inflatie en de lonen stijgen niet per se mee. Daardoor verarmen we collectief.”

Voor een oliecrisis van deze schaal moet je terug naar 1973. Zou een autoloze zondag weer een goed idee zijn?

„Nederland is een stuk minder afhankelijk van olie en gas dan in de jaren zeventig. Maar een groot deel van het verkeer is nog niet elektrisch, dus je schiet er altijd wat mee op. Het lijkt mij vooral symboolpolitiek.”

Als energieprijzen stijgen, klinkt de roep om compensatie al gauw. Heeft Nederland lessen getrokken uit de energiecrisis in 2022?

„De discussie loopt weer langs dezelfde lijnen als toen. De eerste reflex is: het wordt duurder en dus compenseren we. Bij de vorige crisis hebben we vrij snel compensatiemaatregelen voor iedereen genomen. Die waren vaak ongericht: de btw werd bijvoorbeeld tijdelijk verlaagd van 21 naar 9 procent. Niet alleen de laagste inkomens profiteerden daarvan. Nu hoor je toch wel: dit wordt weer zo’n grote crisis. Moeten we dat niet anders doen?”

Hoe dan?

I”nvesteren in de verduurzaming en maatregelen nemen zodat ons gasverbruik afneemt. Ga met woningbouwcorporaties om tafel en zorg dat huizen voor volgende winter een warmtepomp hebben. Kom met nieuwe steunprogramma’s voor batterijen. Je kan beter een lonkend perspectief bieden als overheid dan zaken verbieden.”

De politiek lijkt klem te zitten tussen compenseren en investeren, het korte- en het lange termijnbelang. Hoe kom je daar weer uit?

„Door te zeggen tegen Nederlanders: deze crisis is ingrijpend en duurt mogelijk lang. De oplossingen moeten dus ook structureel zijn en de energietransitie aanjagen. In 2022 gaven Europese landen wel 4 procent van hun BBP uit aan de import van fossiele energie. Een deel van dat geld kan je anders uitgeven door te verduurzamen. En verder nu alleen de laagste inkomens compenseren voor de hogere energiekosten.”

Het IEA wijst erop dat overheden door hun financiële reserves zijn na „een reeks turbulente jaren voor de wereldeconomie”. Geldt dat ook voor Nederland?

„In Nederland staan we er met een lage staatsschuld relatief goed voor. Andere landen in de eurozone, zoals Frankrijk en Italië, hebben wel echt een probleem. Hun situatie is de afgelopen jaren alleen maar verslechterd. Hun staatsschuld is enorm hoog en elk jaar betalen ze een grote hap uit hun begroting aan rente.”

Welke kansen hebben we laten liggen na de vorige energiecrisis?

„Europa had het gezamenlijke coronaherstelfonds [van 750 miljard euro]. Dat was bedoeld zodat landen hun energievoorziening konden versterken. Maar de energietransitie is in Nederland, net als Duitsland, Italië en Centraal-Europa, niet hard genoeg gegaan. Vorig jaar is onze CO₂-uitstoot weer omhoog gegaan, wat onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen illustreert.

„Onder het vorige kabinet was er meer aandacht voor energie-onafhankelijkheid, maar er is niet veel vooruitgang geboekt. De warmtepompverplichting werd uitgesteld en nieuwe windparken op zee mislukten. Tegelijkertijd zijn we zeer afhankelijk vloeibaar gas uit de VS, uit terminals die we tijdens de vorige crisis hebben aangelegd.”

Wat is uw boodschap aan de politiek?

„Nederland moet door de zure appel heen bijten om echt strategisch autonoom te worden. De politiek moet duidelijk maken dat de energietransitie geen ‘woke’ klimaatbeleid is, maar in ons belang. Want je ziet nu: olie en gas is niet altijd beschikbaar of heel duur. We moeten verder met windenergie, het verzwaren van het stroomnet, batterijopslag én waterstof. Dat laatste is duur, maar wat zijn onze opties? Vanuit geopolitiek perspectief kan je bij energie niet zeggen: dit en dit willen we niet.”