Een van ’s werelds vreemdste grenzen ligt in Nederland

In de wereld zijn heel wat bijzondere grenzen te vinden, maar een van de meest bijzondere grensgebieden ligt toch echt in ons eigen land. In deze video neemt cartograaf Menno-Jan Kraak je mee naar Baarle-Nassau, en hoor je over nog meer interessante grenzen in deze wereld.

Scientias: Leuke video, met veel reacties! Waarom houden we enclaves zoals in Baarle eigenlijk in stand?

Dat is een hele goeie vraag, want je zou zeggen: trek de grens recht en je bent van al het gedoe af. Maar het is natuurlijk niet voor niks dat het zo heel lang heeft gesleept. Toen België onafhankelijk werd was het de bedoeling dat het opgelost werd, maar dat is op de een of andere manier niet gebeurd. Dat kan allerlei redenen hebben. Je kunt je voorstellen dat de eigenaar van Baarle-Hertog dat niet kwijt wilde, of dat er over compensatie is gesproken en dat men het daar niet over eens werd. Dan laat je het op een beloop, want het is niet levensbedreigend.

Op een gegeven moment is het dan toch formeel opgelost met verdragen in 1974 en later nog in de jaren 90, toen ministers hun handtekening hebben gezet.

Zijn er in Nederland voorbeelden van gemeentegrenzen die in de praktijk voor problemen zorgen?

Ypenburg bij Den Haag lag eigenlijk los maar werd later via een weg verbonden met de gemeente. De bekendste gemeentelijke enclave is de Bijlmer, onderdeel van de Gemeente Amsterdam maar niet via Amsterdams grondgebied met elkaar verbonden. Daarnaast is Weesp onlangs bij Amsterdam gevoegd. Daar gaat het eigenlijk om een exclave, omdat een enclave geheel ingesloten wordt door een ander gebied. Er zijn ook een paar plekken geweest waar uitbreidingen waren, waar één grote gemeente een stuk overnam en dat dat niet altijd direct vastlag, maar uiteindelijk is dat volgens mij overal wel opgelost.

Heeft dat nog voor problemen gezorgd?

Nee. Maar je zou op de gemeentekaart van Nederland moeten kijken of er nog zo’n situatie is, maar dat staat me niet bij. Een ander interessant voorbeeld is Schiermonnikoog. Dat hoort bij Friesland, maar omdat dat eiland langzaam richting Duitsland verschuift ging het de grens over van Groningen. Toen hebben ze besloten de grens te verleggen, dat is twee keer gebeurd.

Wie is er eigenlijk verantwoordelijk voor het controleren van de grenspalen?

In Nederland is het Kadaster verantwoordelijk voor alle karteringen, die houden alle grenzen van percelen bij en dus ook de landsgrenzen. Dat doen we samen met de Duitsers. Omdat bewoners van beide landen soms creatief zijn met grenspalen, moeten die regelmatig gecontroleerd worden om te kijken of ze nog keurig op hun plaats staan. Of dat er geen stukjes worden verplaatst of ingenomen. Ze vertrouwen elkaar helemaal, maar controleren elkaar ook. Daarom hebben ze afgesproken om dat elke drie jaar te doen. Het ene jaar Duitsland, dan weer Nederland.

In de video wordt genoemd dat er een grensconflict is tussen Nederland en Duitsland. Waarom is die situatie bevroren en heeft er één partij baat bij hoe het nu is?

Het is bevroren omdat ze het niet eens konden worden, maar ook geen zin hadden in, in het extreme geval een oorlog. Dus hebben ze gezegd: we laten het zo. Er zijn verschillende kaarten en interpretaties, onder andere bij de hydrografische dienst van Nederland, waar meerdere lijnen staan. Uiteindelijk speelde ook de verdeling van de Noordzee mee, met mogelijke gaswinning. Als de grens verder naar het westen ligt, is dat nadelig voor Nederland.

Beide landen hebben hun eigen interpretatie van waar de grens in de Eems zou moeten lopen. Gebruikelijk is het diepste punt, maar er zijn ook andere opties. De Duitsers kozen voor een andere optie, die zeiden dat de grens aan de Nederlandse oever zou moeten liggen. Van dat laatste is wel een grappig momentje bekend van Google Maps, waar af en toe iets fout gaat. Toen liep de grens exact langs de Duitse kant, bij Emden. Emden heeft een grote haven en de grens liep precies langs die inhammetjes. Dus het land was toen Duits en het water Nederlands, dat is heel snel door Google verbeterd.

Veel conflicten in Afrika zijn terug te voeren op koloniale grenzen. Waarom zijn die grenzen zo gebleven als ze voor conflicten zorgen?

Als je de doos van Pandora opent, gaat alles alle kanten op. Dan is de vraag: waar begin je aan als je dat gaat veranderen? Die rechte lijnen zijn destijds getrokken door koloniale machten zoals Engeland, Frankrijk en Duitsland, zonder te letten op wat er op de grond speelde. Als een land onafhankelijk wordt wil het dat gebied houden en het land daarnaast wordt ook onafhankelijk en wil dat ook. Het is een beetje vasthouden aan wat je hebt. De lokale stammen worden in zulke gevallen niet geconsulteerd. Er zijn grensconflicten geweest, bijvoorbeeld rond rivieren die verleggen of grondstoffen die worden gevonden. Dat leidt dan weer tot conflicten, die soms bij het International Court of Justice terechtkomen. Toen werden kaarten gebruikt op een schaal die te onnauwkeurig is om een grens te bepalen. Als je dan ook nog een verleggende rivier hebt dan werkt dat niet. Soms gaan teams van beide landen het veld in om te bepalen waar de grenspaal komt te staan.

Is het wereldwijd gebruikelijk dat grenzen veranderen of gebeurt dat eigenlijk zelden?

Nee, dat gebeurt niet zo heel veel. Er zijn wel veel conflicten en claims zoals India met Kashmir, Pakistan en China waar dingen verschuiven, maar niet formeel. In Europa gebeurt dat nauwelijks. Na de onafhankelijkheid van de Sovjetrepublieken is er wel veel veranderd. In de Baltische staten zijn er nog steeds wel problemen omdat na de eerste onafhankelijkheid na de Eerste Wereldoorlog de grenzen anders lagen. De Russen hebben nog stukjes gehouden en daar is niet iedereen blij mee maar ze kunnen weinig doen. In dat opzicht zijn er nog wel potentiële conflicten. Ik denk dat we nu in een situatie leven waar dit soort problemen in Europa netjes worden opgelost. In Nederland gebeurt het trouwens nog regelmatig dat provinciegrenzen veranderen. Utrecht heeft een paar jaar geleden nog een flink stuk erbij gekregen, de gemeente Vijfheerenlanden in het zuidwesten. Ook Woerden was vroeger van Zuid-Holland en is nu weer van Utrecht. Dus zo wordt er af en toe nog wel wat aangepast.

Als u wereldwijd naar grenzen kijkt, wat is volgens u het grootste misverstand dat mensen hebben over hoe ze ontstaan of wat ze betekenen?

Achter elke grens zit wel een interessant verhaal. In Zuid-Amerika zijn bijvoorbeeld veel verschuivingen geweest. Bolivia had vroeger toegang tot zee, maar dat is verloren gegaan door een oorlog om grondstoffen, toen heeft Chili dat hele stuk afgepakt. Voor sommige landen zijn kaarten heel belangrijk en spelen grenzen een grote rol in identiteit en politiek.