Gezondheidsrisco van asbest in speelzand is nog niet duidelijk

De branchevereniging heeft kinderopvangcentra vrijdag geadviseerd om voorlopig geen speelzand voor kinderen te gebruiken. Ook scholen en mensen met kinderen laten het zand voorlopig beter staan, voegt het Expertisecentrum en Asbest en Vezels toe. In een deel van de producten de kankerverwekkende stof asbest aangetroffen en het is nog niet duidelijk hoe omvangrijk en gevaarlijk het probleem daadwerkelijk is. Speelzand kun je het beste opruimen met een natte doeken en vooral niet stofzuigen, want het inademen van stof kan mogelijk gevaarlijk zijn.

Het Algemeen Dagblad liet twaalf producten met speelzand testen, waarvan de helft asbest bevatte, bleek uit onderzoek dat zij woensdag publiceerden. De Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA) voert momenteel eigen onderzoek uit, dat al eerder in gang was gezet vanwege vergelijkbare verhalen uit Australië. Pas als de NVWA dat onderzoek heeft afgerond, kan de toezichthouder mogelijk ingrijpen op de markt. Tot dat moment waarschuwt de branchevereniging „uit voorzorg” voor speelzand dat binnen wordt gebruikt en waarvan de herkomst onbekend is. Het gaat vooral om ‘los’ speelzand, dat wordt gebruikt in „zandtafels en creatieve spelvormen”.

In de producten die het AD liet testen is zogeheten ‘niet-hechtgebonden’ asbest gevonden, ook wel tremoliet genoemd. Dat type asbest kan schadelijk zijn bij inademing. De microscopisch kleine vezels van het mineraal kunnen zich in de longen nestelen en vanuit daar andere weefsels binnendringen en ontstekingen veroorzaken, zoals asbestose, een ernstige longziekte. Maar het mineraal veroorzaakt ook asbest-specifieke kanker (mesothelioom) en longkanker, ovariumkanker en slokdarmkanker. Door de ontsteking die de vezels aanrichten kan dna-schade ontstaan die een woekering van cellen kan veroorzaken.

Onvoldoende informatie

Hoe gevaarlijk asbest in speelzand is? „Dat is een hele legitieme vraag, maar we hebben nog niet genoeg informatie om daar iets zinnigs over te kunnen zeggen”, zegt longarts Paul Baas van het Antoni van Leeuwenhoek. Hij behandelt onder meer mensen met mesothelioom, een kankersoort die wordt veroorzaakt door asbest. Vooropgesteld: in kinderspeelgoed hoort geen rommel te zitten, dus ook geen asbest, zegt hij. „Maar hoe schadelijk dit is hangt onder meer af van de concentratie asbest in het zand, en van het soort asbest.”

Baas vermoedt dat het hier gaat om wit asbest, de minst schadelijke soort. Witte asbest bestaat uit witte, gekrulde sporen die het immuunsysteem iets beter kan opruimen dan blauwe of bruine asbest. Die laatste twee soorten zijn „veel gevaarlijker”, aldus Baas. De sporen van die soorten asbest lijken meer op naalden, kunnen dieper tot de longen doordringen en de buitenbekleding van de long en borstkas langdurig prikkelen. „Met blauw asbest heb je veel minder vezels per kubieke meter asbest nodig voordat het een gezondheidsrisico vormt dan bij witte asbest.”

Blauwe asbest wordt in Nederland al lange tijd niet meer gebruikt. Mocht dat in het speelzand zitten, dan verwacht Baas een onmiddellijke terugroepactie. Het bruine type wordt her en der nog aangetroffen, voornamelijk in producten die in het buitenland gedolven zijn. „Pas in 1993 kwam er een verbod op alle soorten asbest”, zegt Baas. „De witte variant zit nog steeds sommige in huizen en oude leidingen, en dus ook in kleine hoeveelheden in de buitenlucht in steden en bij bedrijven. Als dat écht zo’n groot gevaar was, hadden we allemaal al asbestkanker gehad, en dat is niet zo.”

De concentratie van de giftige stof speelt ook een rol, zegt Baas. Gaat het om een paar microgrammen asbest in een grote zak met zand, dan zal de schade volgens hem verwaarloosbaar zijn. Het gezondheidsrisico hangt volgens hem ook af van de manier waarop de kinderen met het zand hebben gespeeld: wordt ermee gegooid, dan verstuift het en kan het ingeademd worden.

Screenen heeft geen zin

Baas kan zich vinden in de adviezen om het zand voorlopig uit voorzorg te laten staan. „Is het zakje nog dicht, laat het staan. Is het al open, breng het op een nette manier naar het afval. Laat je kind er niet mee spelen.”

Heeft het zin om kinderen alvast te laten screenen? Nee, zegt Baas nadrukkelijk. „Dat heeft geen zin, omdat het twintig tot vijftig jaar duurt voordat een mogelijke ziekte door asbest zich ontwikkelt.” Bovendien zijn er nog geen écht goede voorspellers bekend voor wie er wanneer er ziek worden van blootstelling aan asbest, zegt de arts.

Nederland is niet het eerste land waar asbest in speelzand werd aangetroffen. De eerste berichten kwamen uit Australië, zo’n twee maanden geleden. Daarna volgde Nieuw-Zeeland, waar tijdelijk scholen en kinderdagverblijven werden gesloten, en eind januari bleek het ook in het Verenigd Koninkrijk raak. In alle drie die landen ging het specifiek om gekleurd speelzand. Ook daar lopen nog onderzoeken naar de omvang en ernst van het probleem. In het Verenigd Koninkrijk ging het om producten uit China, een van de landen waar nog regelmatig gedolven grondstoffen vermengd raken met bruin asbest.