Gratis preventieve gezondheidschecks in Arnhem. ‘Ik drink vrijwel alleen suikerspul’, zegt een bewoner uit Klarendal

8 uren geleden 1

Met blote voeten op de koude linoleumvloer van Jeugdcentrum Vogelwijk in Arnhem, kijkt Sefanja Bongers (32) naar de resultaten van de slimme weegschaal. De body composition analyzer meet onder meer Bongers gewicht, vetpercentage en spiermassa via elektrische signalen, die door de voeten en handen worden gestuurd. Het is de tweede van de tien testen die Bongers ondergaat op deze ‘gezondheidsdag’ in Arnhem, waar bewoners van volkswijk Klarendal gratis hun lichamelijke en geestelijke gezondheid kunnen laten testen.

Bongers drinkt vrijwel alleen maar „suikerspul” (frisdrank), kookt weinig voor zichzelf en is niet vies van „een frietje of twee in de week”, vertelt hij. Toch scoorde hij „verrassend goed” wat glucosewaarden en cholesterol betreft. Wel was Bongers’ knijpkracht ondergemiddeld. Dat vond hij opmerkelijk, want „van de mensen om me heen hoor ik altijd dat ik potjes en flessen veel te strak dichtdraai”. Verder was zijn lichaam gezond. „Qua hoe ik me voel, had ik slechter verwacht”.

Er is deze dinsdag plek voor 75 mensen, veertig hebben zich aangemeld, anderen kunnen in- en uitlopen. Bewoners werden uitgenodigd via een brief van de gemeente. Met een leefstijladviseur kijken bezoekers wat ze kunnen doen om bij de dokter weg te blijven. Adviezen gaan over lichamelijke gezondheid – minder gebak, meer bewegen – maar ook over welzijn: wandelen met buurtgenoten, aanmelden bij schuldhulpinstanties, dansles nemen.

Sportbedrijf Arnhem

De gezondheidsdag in het buurthuis is een van de manieren waarop Arnhem wil inzetten op preventieve gezondheidszorg. Zulke dagen organiseert de gemeente sinds 2022, dit is de zevende editie. Ze werkt samen met Sportbedrijf Arnhem, een maatschappelijke organisatie die Arnhemmers in beweging wil krijgen. Andere organisaties in de wijk bieden hulp met financiën, mantelzorg, mentaal welzijn, taal en leefstijl.

Het doel van deze dagen is bewoners van kwetsbare wijken als Klarendal inzicht te geven in hun gezondheid en om ze in contact te brengen met het hulpaanbod, vertelt de Arnhemse wethouder Maurits van de Geijn (o.a. Publieke Gezondheid, Volt). In Klarendal is een derde van de ruim zevenduizend inwoners (Arnhem telt er 170.000) laagopgeleid en leunt een vijfde op één of meer armoederegelingen. Zo’n 60 procent van de huishoudens is alleenstaand.

Volgens de wethouder zien instanties pas hoe het met mensen gaat als ze mentaal of fysiek in de problemen komen. Dat is te laat, vindt Van de Geijn. „Het kan leiden tot ingrepen of andere maatregelen die stevig en duur kunnen zijn. De zorgvraag is lichter als we mensen eerder helpen.”

Dreigende ‘zorginfarct’

En die zorgvraag is hoog: Nederlanders worden steeds ouder, overleven meer ziektes of blijven langer leven met een ziekte. Tegelijkertijd lopen de personeelstekorten in de zorg op. Niet alle patiënten zullen daardoor even goed behandeld kunnen worden – dat is het dreigende zorginfarct.

Preventie en een verbeterde leefstijl worden veel geopperd als oplossingen voor de eveneens oplopende zorgkosten. De coalitie van D66, VVD en CDA wil daarom meer inzetten op voorkomende gezondheidszorg, want, zo staat in hun coalitieakkoord: „gezondheid is meer dan genezen alleen”. Daartoe wil ze onder meer investeren in een wijkgerichte aanpak, gericht op de sociale cohesie versterken en problemen verhelpen die stress veroorzaken – zoals schulden – en aldus de gezondheid ondermijnen. Precies zoals in Arnhem al gebeurt.

Gezondheid is meer dan genezen alleen

Over het algemeen doet Nederland weinig aan preventie, weet Marjolein Tasche, voorzitter van de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV). Huisartsen doen wel aan „geïndiceerde preventie”, het voorkomen van ergere klachten of daadwerkelijke ziekte, legt ze uit. „Met bevolkingsonderzoeken en vaccinaties, maar échte preventie komt door andere dingen, zoals minder suiker eten of stoppen met roken en vapen.”

Veel preventievragen gaan over ‘zorg voor de mens’, zegt Tasche, niet over medische kwesties: „Schimmel in huis of schulden hoeven we niet in de huisartsenpraktijk op te lossen. Dat is een taak voor de overheid.”

Commerciële bodyscans

Vorig jaar stelde de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) dat de overheid haar ‘preventietaak’ nog niet goed uitvoert. In het rapport Iedereen bijna ziek noemde het onafhankelijk adviesorgaan screenings een steeds populaire preventiemaatregel. Volgens de RVS heeft die veel nadelen, zoals steeds vroeger gestelde diagnoses. Die veroorzaken onrust, hoge zorgkosten en verdringen mensen met ernstigere klachten, zo stelde RVS-voorzitter en oud-minister Jet Bussemaker vorig jaar in NRC.

Tasche maakt zich vooral zorgen over de preventieve total body scans van commerciële aanbieders. Cijfers ontbreken, maar artsen geven bij de LHV aan dat steeds meer patiënten zo’n scan hebben ondergaan. De bedrijven beloven met MRI-scans snel inzicht in de gezondheid. Patiënten die die kunnen betalen – de kosten variëren van 1.000 tot 3.000 euro – komen daarna naar de huisarts „met soms minuscule dingetjes”, zegt Tasche. „Sommigen hebben bijvoorbeeld een bobbeltje op hun nier gezien in een scan. Dat hoeft niets te betekenen, maar geeft wel veel stress.” En de bedrijven raden dan vaak aan een dokter te bezoeken. Tasche: „De huisarts móét dan verder onderzoek laten doen. Dat kost tijd van allerlei mensen in de zorg die we keihard nodig hebben.”

Niet alleen creëert dit een „geitenpaadje” voor mensen die het geld hebben om extra onderzoek te doen, zegt Tasche, maar zo worden mensen verdrongen die echt medisch onderzoek nodig hebben.

‘Vangst’

In Arnhem gebruiken ze geen geavanceerde, dure MRI-scans. Bezoekers krijgen inzicht in hun vetgehalte, buikomtrek, bloeddruk, suikerspiegel, cholesterol en valrisico. Zonder die testjes was Erna Vergeer (58) misschien wel niet gekomen. Ze maken de dag interessanter, vindt ze. „Ik kom bijna nooit bij de dokter. Het is geruststellend om te weten dat mijn bloedwaarden goed zijn.”

De 32-jarige Bongers is ook gekomen om „even te kijken of zijn gezondheid een beetje op orde is”. Hij is lasser en werken met metaal is „vrij inspannend”, vertelt hij. „Geregeld moet ik zware stukken staal tillen.” Die mogen maximaal 23 kilo wegen van de Arbodienst, „maar het voelt af en toe wel als meer”, grapt hij. Oudere collega’s krijgen lichamelijke klachten: pijn in de knieën of rug. Maar het is Bongers passie, dus hij wil beter voor zijn lichaam gaan zorgen om dit werk nog lang te kunnen doen.

De testjes dienen vooral als aanmoediging om langs te komen – ze zijn een gespreksstarter

De coaches weten dat ze ook kunnen adviseren zónder al die testjes. Meer bewegen, minder stress en goed voor jezelf zorgen: dat geldt natuurlijk voor iedereen. De testjes dienen vooral als aanmoediging om langs te komen, zegt Petra Overgaag (50), leefstijladviseur bij Sportbedrijf Arnhem. „De testjes zijn een gespreksstarter en maken mensen bewust. Gedragsverandering komt pas als je het aantrekkelijk maakt.”

In de adviesgesprekken besteedt Overgaag eigenlijk weinig aandacht aan de testresultaten. Het gaat vooral om gezondheidsverbetering zónder een doktersbezoek. Ook de vragenlijsten van de gezondheidsdag in Arnhem richten zich op andere gezondheidsfactoren, zoals slaappatronen, somberheid en geldzorgen. Na het gesprek geven de adviseurs contactgegevens van bezoekers door aan maatschappelijke organisaties. Als bezoekers het willen, nemen die organisaties contact met ze op.

Slapen

Soms is een testresultaat zo zorgwekkend, dat bezoekers wel naar een arts worden gestuurd, vertelt Karin van den Berg, ook leefstijlcoach bij Sportbedrijf Arnhem en coördinator van de dag. Vandaag ‘vingen’ ze twee mensen met zeer slechte testuitslagen. Overdag een man met ernstig hoge bloeddruk: een bovendruk van 185 en onderdruk van 105 (goed is 120 over 80). ’s Avonds zag Van den Berg een vrouw met een „veel te hoge bloedsuikerwaarde”, waarvoor meteen de huisartsenpost is gebeld. Diezelfde avond nog is ze naar het ziekenhuis gegaan.

De gezondheidswinst van dit soort dagen is moeilijk te meten, geeft wethouder Van de Geijn toe. „Tot nu toe zien we wel positieve resultaten.” Uit een vragenlijst die voormalige deelnemers twee maanden na hun bezoek invulden, blijkt dat 75 procent actie heeft ondernomen (veertig van de honderd hadden geantwoord). Ze waren onder meer afgevallen, ervoeren meer rust en sliepen beter.

Lichamelijke problemen kunnen mentale oorzaken hebben. Door tijdig veranderingen in hun leven aan te brengen, houd je mensen buiten de zorg, vertelt wethouder Van de Geijn. „We weten bijvoorbeeld dat 60 procent van de mensen die suïcide plegen, nog niet bekend was bij de ggz. Als we op zo’n dag al bij één persoon merken dat die suïcidale gedachten heeft, kunnen we vroeg helpen. Dat vind ik al superveel winst.”