Haaksbergen organiseerde een referendum over een azc. Niet óf die er komt, maar wáár. Hoe pakten ze dat aan?

In Haaksbergen werd woensdag niet alleen gestemd voor de gemeenteraad maar ook voor een raadgevend referendum. Het onderwerp was heikel: asielopvang. Maar de vraag ging niet over óf, maar hóé en wáár asielzoekers volgens de inwoners van Haaksbergen zouden moeten worden opgevangen. Formeel ging het „over criteria voor een locatie voor asielopvang”.

De gemeenteraad had tegen de wil van het college van burgemeester en wethouders besloten tot het organiseren van dit raadgevend referendum (kosten: 100.000 euro) en vroeg een commissie van drie mannen om de vragen op te stellen. Kustaw Bessems, columnist van de Volkskrant en adviseur in het publieke domein, Frank Kerckhaert, CDA-politicus en oud-burgemeester van Hengelo en René Torenvlied, hoogleraar bestuurskunde bogen zich over een zo zorgvuldig, precies en begrijpelijk mogelijke formulering van de vragen. Neutraliteit was een basisvoorwaarde, benadrukt Torenvlied telefonisch.

Wat was het grootste ‘gevaar’ dat jullie moesten vermijden?

„De vragen mochten niet de verkeerde indruk wekken: de komst van 129 asielzoekers staat niet ter discussie. Dat gebeurt op basis van de spreidingswet, daar kan de gemeenteraad niks aan veranderen. Dus moest heel duidelijk zijn dat de bewoners alleen iets konden zeggen over de manier waarop en de locatie waar de asielzoekers in Haaksbergen worden opgevangen. Wij snapten ook wel dat er inwoners zijn die helemaal geen asielzoekerscentrum willen. Maar dat was dus niet de vraag.”

Het zijn drie inhoudelijke vragen en ten slotte mogen de stemmers zeggen welke vraag voor hen het belangrijkst is.

„Het lukte domweg niet om alles wat de raad wilde weten in één vraag te proppen. Daarmee zouden we de complexiteit van de vragen ook geen recht doen. Vandaar drie vragen, met alle drie een ja/nee-antwoord. Dat maakt de uitslag gemakkelijker te interpreteren voor de gemeenteraad.”

Alle vragen eindigen met ‘wat vindt u?’ en in de toelichting staat bijvoorbeeld ‘wat beter is, hangt af van hoe u dit zelf bekijkt’. De kiezers lijken nadrukkelijk te worden aangesproken als burgers die mogen méédenken.

„Ja, uit de vragen spreekt de bedoeling van de raad: ‘U, burger, heeft ons een belangrijk advies gegeven dat de gemeenteraad kan meewegen als die een besluit moet nemen.”

Was dat de bedoeling van het referendum? Burgers te committeren aan een besluit over een omstreden onderwerp?

„In elk geval geeft een referendum de burger het idee: ik heb toch iets gezegd. Misschien dat daarmee een maatregel die niet voor iedereen prettig voelt, draaglijker wordt.”

In de toelichting op de drie vragen staat steeds iets als ‘in Haaksbergen wordt verschillend gedacht’ over deze kwestie. Waarom staat dat er zo nadrukkelijk?

„Wij hebben ook gekeken naar de formulering van de toelichtingen. Dit is een uitnodiging om je eigen mening te geven. Met deze formulering hopen wij de geest van de kiezer vrij te maken om dat te doen.”

Behalve een aparte toelichting is er ook bij elke vraag een blokje onder de kop ‘wat betekent uw stem?’ Waarom is dat gedaan?

„Dat kan helpen de burger te doordringen van het feit dat de gemeenteraad over deze kwestie een afweging maakt. Daar hebben we met z’n drieën lang over nagedacht, want je wilt vermijden dat je de kiezers stuurt. Bij de toelichting op de vraag of de opvang op één of twéé locaties zou moeten worden ingericht, staat dat het Rijk alle kosten betaalt als het één opvang is, terwijl de gemeente extra kosten maakt als er voor twéé locaties wordt gekozen.”

Vrijdag werd de uitslag van het referendum bekendgemaakt. De opkomstdrempel van 40 procent werd ruim gehaald: 10.575 van de 19.788 kiesgerechtigden beantwoordden de vragen over de criteria voor de asielopvang. Uitslag: een kleine meerderheid wil liefst opvang op één locatie, niet op een plek waar in de toekomst woningbouw gepland is en liever op een drukke plek dan buiten de bebouwde kern. Dat laatste criterium vond een meerderheid van de kiezers het belangrijkst. „Dat kan de gemeenteraad straks meewegen als erover wordt gedebatteerd”, zegt Torenvlied.

Tussen het aantal uitgebrachte stemmen voor de gemeenteraad (58,2 procent) en dat voor het referendum (53 procent) ligt 5 procentpunt. Wat zegt dat u?

„Laat ik eerst zeggen dat het overgrote deel die voor de gemeenteraad heeft gestemd, ook het referendum heeft ingevuld. Wat betreft de niet-stemmers: over hun motieven kun je alleen maar speculeren. Misschien wilden ze helemaal geen asielzoekers in de gemeente en is niet-stemmen een uiting van protest. Het kan ook zijn dat ze een referendum geen gepast instrument vinden voor een kwestie als deze. Of dat ze het onderwerp domweg niet belangrijk genoeg vinden om apart over te stemmen: ‘Laat het maar aan de raad over’.”