Helium is voor Europa al jaren een duidelijk risico

Hoe de crisis in de Straat van Hormuz ook afloopt, er valt nu al genoeg te leren over Europa en strategische autonomie. Vooral over het tempo waarin die autonomie tot stand komt en het verschil tussen beleid en praktijk. De schaarste aan helium die nu dreigt te ontstaan is een sprekend voorbeeld.

Vooropgesteld: de wereld draait niet om helium, maar nog altijd om olie. Daar hebben staten dan ook strategische voorraden van aangelegd, die nu worden aangesproken. Ook vloeibaar aardgas (lng) en kunstmest, twee andere basisproducten waarvan de aanvoer is verstoord, zijn veel belangrijker voor de samenleving en economie dan helium. Maar helium is veelzeggend omdat de huidige stress erover goed te voorzien én relatief eenvoudig te voorkomen was.

Helium, een bijproduct van aardgaswinning, heeft het laagste kookpunt van alle elementen op aarde, rond -269 °C. Dat betekent dat vloeibaar helium heel geschikt is voor de koeling van bijvoorbeeld de magneten in MRI-scanners, deeltjesversnellers of de infraroodsensoren op satellieten. Helium wordt gebruikt om de brandstoftanks van raketten onder druk te houden. In gasvorm koelt helium het etsproces bij het maken van microchips. Belangrijke toepassingen dus, feestballonnen daargelaten.

Heliumproductie krijgt grote klap

Op 2 maart troffen Iraanse drones voor het eerst de gasinstallaties van Qatar, waardoor zowel de winning van aardgas als helium stil kwam te liggen. Hiermee viel in één klap 30 tot 35 procent van de wereldwijde heliumproductie weg. Bovendien konden door de blokkade van de Straat van Hormuz de containers met helium die al beschikbaar waren niet meer de wereldzeeën op.

Voor Europa kan dit hard aankomen, omdat het zijn helium voor ongeveer 40 procent uit Qatar haalt. In totaal zijn er slechts vier grote heliumproducerende landen: naast Qatar zijn dat de Verenigde Staten, Algerije en Rusland.

Geen van deze drie landen kan Qatar vervangen. In Algerije loopt de heliumproductie terug, omdat er meer aardgas via pijpleidingen naar Europa gaat, zo schrijft het Centre for Materials & Resilience (CMR), verbonden aan de TU Delft, in een rapport. Helium wordt gewonnen bij het vloeibaar maken van aardgas, maar bij transport door buizen wordt die stap achterwege gelaten.

De VS zijn met 45 procent van de wereldproductie het belangrijkste heliumland, maar zij verkopen vooral aan de eigen industrie. Rusland is voor Europese afnemers verboden terrein, wegens de sancties.

Tel hierbij op dat Iran al heel lang dreigt de Straat van Hormuz af te sluiten en het is duidelijk dat het hier gaat om een al jaren duidelijk afgetekend aanvoerrisico. Dat risico heeft ook al eerder tot schaarste geleid, noteert het CMR. Sinds 2005 zijn er op wereldschaal vier keer eerder aanvoerproblemen ontstaan. Met zo weinig aanbieders heeft onderhoud of een technisch probleem bij één installatie al snel een groot effect.

Het is dus slim om apparaten zo te ontwikkelen dat ze minder helium nodig hebben, zoals al gebeurt bij sommige MRI-scanners.

De Europese Commissie heeft helium op haar lijst van 34 kritieke mineralen staan. Dat betekent dat het belangrijk is voor de economie en makkelijk schaars wordt. Helium hoort binnen die groep zelfs tot de strategische mineralen, wat betekent dat het van belang is voor de sectoren digitalisering, groene energie, ruimtevaart of defensietechnologie.

Strategische voorraden

Om minder kwetsbaar te worden is in Europa sinds 2024 de Critical Raw Materials Act van kracht. In 2030 moet van elk kritiek mineraal 10 procent van wat de EU gebruikt in Europa worden gewonnen. Daarnaast moet 25 procent van wat de Europese industrie gebruikt, voortkomen uit Europese recycling. Die doelen bieden echter geen oplossing voor een acute situatie als de huidige oorlog.

Strategische voorraden kunnen dat wel. Maar op nationaal of Europees niveau komen die tot nu toe niet van de grond. Als er voorraden bestaan voor helium, dan is dat alleen op het niveau van groothandelaren of eindgebruikers.

Strategische voorraden zijn duur: je koopt iets om het op de plank te leggen. En ze zijn moeilijk te organiseren. Wie mag er aanspraak op maken, onder welke omstandigheden, wie beheert de voorraad, wie betaalt hoeveel mee? Wat mogen bedrijven en overheid van elkaar verwachten?

Een belangrijke vraag is ook: waaruit moet de voorraad eigenlijk bestaan? Voor sommige materialen is dat een heel ingewikkelde afweging, voor andere juist een eenvoudige, zegt Benjamin Sprecher, industrieel ecoloog in Delft en co-auteur van het CMR-rapport.

„Er wordt bijvoorbeeld vaak gesproken over voorraden van neodymiummagneten”, vertelt hij telefonisch. Die magneten worden in tal van technologieën toegepast, van computers tot elektrische auto’s. „Maar daarin is een enorme variëteit aan vormen en types. Welke houd je dan op voorraad? Die voor de stofzuigers van Miele of die voor de stofzuigers van Siemens?”

Dat kan eenvoudiger door die magneten te standaardiseren, zegt hij. „We kunnen afspreken om nog maar vijf verschillende magneten voor stofzuigers te gebruiken. Dan kun je die op voorraad houden.”

Juist helium is in dit opzicht heel overzichtelijk, zegt Sprecher. „Helium is gewoon inwisselbaar voor ander helium. Bij veel materialen is een effectieve strategische voorraad moeilijk te organiseren, maar voor helium is het juist wel goed te doen. Tot nu toe is de urgentie kennelijk niet genoeg gevoeld.”

Jaren herstel

Tekorten aan helium bij eindgebruikers zullen op zijn vroegst pas over weken ontstaan, omdat het zeetransport vanuit Qatar er ook onder normale omstandigheden weken over doet. Tot die tijd is het dus verleidelijk om te denken dat het wel zal loslopen.

Maar ook als vanaf morgen alle schepen onbelemmerd door de Straat van Hormuz kunnen varen, is een deel van de gebruikelijke productie – sinds 2 maart – niet op de markt gekomen. Herstel van de gasinstallaties zal nog jaren duren, zegt staatsonderneming QatarEnergy, waardoor Qatar voorlopig 14 procent minder helium zal kunnen leveren.

Nieuwe heliumcontracten zullen dus duurder worden, ook doordat geschrokken gebruikers opeens meer voorraad zullen willen aanleggen. Maar die prijsdruk maakt het aanleggen van een voorraad juist ook weer minder aantrekkelijk. De vraag of deze crisis tot echte verandering zal leiden, zal dus nog even openblijven.