Nederland kijkt of het strategische voorraden voor gas kan aanleggen. Dat is zo makkelijk nog niet

Het was het soort dreigement dat lang nagalmt. Teken het handelsakkoord tussen de VS en de EU of riskeer het verliezen van de „gunstige” aanvoer van Amerikaans vloeibaar gas. Deze week zette de Amerikaanse ambassadeur bij de EU Andrew Puzder Europa via de Britse zakenkrant Financial Times flink onder druk. En dat terwijl de gasmarkt in Europa al gespannen is door de geblokkeerde Straat van Hormuz en de aanvallen op energiefaciliteiten in het Midden-Oosten. Brussel stelde desondanks donderdag een aantal harde voorwaarden voor het akkoord.

De inzet van Amerikaans gas als politiek drukmiddel is precies het scenario waar Europa al langer voor vreesde. In een paar jaar is Europa voor zijn gas flink afhankelijk geworden van de Verenigde Staten. In 2025 kwam ruim een kwart van het Europees verbruikt gas uit de VS. Ook Nederland is kwetsbaar en zit nu – als netto importeur – klem.

Gasunie-dochter GTS waarschuwde onlangs dat Nederland niet is voorbereid op een „langdurige verstoring” van de levering van gas uit Noorwegen of de Verenigde Staten. Dat risico is de afgelopen jaren toegenomen door het grootschalig importeren van gas, „geopolitieke spanningen” en mogelijke sabotage gericht op LNG-terminals. Zonder maatregelen, stelt GTS, kan het wegvallen van Noors of Amerikaans gas in „extreme gevallen” leiden tot „fysieke schaarste”.

Bovendien kwam afgelopen woensdag naar buiten dat de wintervoorraden voor gas zijn geslonken tot het laagste niveau in tien jaar. Nu is het normaal dat die tegen het eind van de koude maanden leger raken – maar dat ze nu voor slechts 5,8 procent gevuld zijn, terwijl dat anders rond deze tijd van het jaar rond de 35 procent is, leidde tot zenuwen over de kwetsbaarheid van Nederland. 

Lees ook

De gasvoorraden van Nederland zijn geslonken tot het laagste niveau in tien jaar – hoe erg is dat?

En zo klonk deze week groeiend ongemak in de Tweede Kamer. Over de commerciële partijen die in Nederland de taak hebben gasopslagen te vullen, over het ontbreken van strategisch gasbeleid en over de afhankelijkheid van de grillen van de VS en de spanningen in het Midden-Oosten. Een plan voor strategische gasbuffers, waar de Tweede Kamer het vorige kabinet in de zomer van 2025 naar vroeg, is er nog niet.

De prangende vraag is: moet Nederland een gasvoorraad aanleggen die kan worden ingezet in noodsituaties?

Fysieke tekorten opvangen

Je zou zeggen dat die discussie al eerder gevoerd is. In 2022 dreigden fysieke tekorten door de afgeknepen toevoer van Russisch gas. Een belangrijk deel van de discussie ging toen niet over mogelijke, toekomstige noodoplossingen, maar over het vullen van de reguliere gasopslagen die soms nog in Russisch beheer waren.

De Tweede Kamer pleitte voor ingrepen in de gasmarkt. Ook toen klonk er ongemak over dat gashandelaren, die de taak hebben gasopslagen te vullen, daar terughoudend mee zijn als de prijzen hoog zijn. Toenmalig klimaatminister Rob Jetten (D66) gaf de marktpartijen destijds subsidies om hen over te halen dat toch te doen. Vanaf 2022 kreeg staatsdeelneming EBN de taak om de gasopslagen te vullen als marktpartijen het lieten afweten. Ook werden in rap tempo LNG-terminals gebouwd, zodat Amerikaans LNG het wegvallen van Russisch gas kon opvangen. 

Andere ingrepen in de markt, zoals het nationaliseren van gasopslagen, hield minister Jetten af. Hij wilde de prijzen niet verder opdrijven. Uiteindelijk gebeurde dat wel: toen Brussel het vullen van gasopslagen voor het einde van de zomer verplichtte en Europese landen volop via subsidies gasinkoop stimuleerden, schoot de gasprijs de lucht in, tot wel 200 tot 300 euro per megawattuur. Een belangrijk verschil met nu: de gasprijzen liggen rond de 55 euro; de hoge olieprijzen zijn nu, relatief gezien, nijpender.

De extreem hoge gasprijzen in 2022 leidden toen al tot veel meer animo voor elektrische busjes en warmtepompen. Die tendens zie je nu ook. Inzetten op meer hernieuwbare energiebronnen, zoals zon en wind, is ook een optie, klonk het deze week in de Kamer.

Dat er na 2022 geen strategische voorraden zijn aangelegd, wijt Martien Visser, emeritus lector Energie en Netwerken aan de Hanzehogeschool Groningen, aan andere prioriteiten nadat een crisis voorbij is. „Als het goed gaat, lijkt het even niet belangrijk. En als het dan slecht gaat, ben je te laat om alles in gang te zetten.” Dat sentiment klonk woensdag ook in de Tweede Kamer. Tegelijkertijd was na 2022 ook het idee om met verduurzaming onze gasafhankelijkheid af te bouwen.

Nu is de behoefte aan zekerheid en de neiging tot overheidsingrijpen opnieuw groot. De eerste kantelingen zijn al zichtbaar. Het kabinet-Schoof maakte geld vrij voor een kleine noodvoorraad in Alkmaar, waar Nederland bij plotselinge uitval enkele dagen mee toe kan. Ook riep de Tweede Kamer er onlangs toe op te onderzoeken of het zogeheten ‘kussengas’, dat aanwezig is in gasopslagen om de druk in de ondergrond goed te houden, in noodsituaties te gebruiken.

Voor de lange termijn wordt grofweg naar twee zaken gekeken: noodvoorraden, waarmee fysieke tekorten voor huishoudens en de industrie kunnen worden opgevangen, en strategische gasreserves, bedoeld om op de wereldmarkt de gasprijs te dempen. Voor olie hebben landen, waaronder Nederland, zo’n strategische voorraad in 1973 al opgetuigd.

Dit soort langetermijnvoorraden zouden bovenop de ‘normale’ winteropslagen komen die Nederland al heeft. Die ligt verspreid over vier grote en twee kleine holtes onder de grond op ruim een kilometer diepte.

Met kracht naar buiten

Een optie waar het kabinet naar kijkt is dus het gebruiken van een deel van dat kussengas, dat aanwezig is in de winterbergingen. „Aardgas wordt met kracht naar buiten gedrukt”, zegt Visser. „Om die kracht op te bouwen is kussengas onder hoge druk nodig. Na het gebruik van een deel ervan moet dit weer worden aangevuld, voordat de gasopslag weer normaal kan functioneren in een koude winterperiode.”

Nederland heeft relatief veel van dat kussengas, dat in feite niet verschilt van gewoon aardgas. In de bergingen zit ongeveer twee keer zo veel kussengas als het gas dat jaarlijks wordt gebruikt voor ons reguliere gasverbruik, zegt een woordvoerder van Gasunie. Een deel ervan kan in noodsituaties ingezet worden, zegt het staatsbedrijf. Rene Peters, directeur gastechnologie bij onderzoeksinstituut TNO, schat dat de helft van het kussengas in de opslag Norg, in Drenthe, gebruikt kan worden. Genoeg voor vier wintermaanden, aldus Peters.

Daarbij, stelt Gasuniedochter GTS, kan in voorbereiding op crisistijden gedacht worden aan het extra vullen van de bestaande gasopslagen. In de Europese Unie hebben lidstaten afgesproken dat Nederland zijn winterreserves voor 74 procent moet vullen. Als Nederland verder zou vullen, blijft er dus ruimte over voor gas om achter de hand te houden voor een crisis.

Maar dit soort oplossingen zijn niet zo makkelijk en snel uit te voeren. Het is duur, nu de markt gespannen is. Doorgaans worden de opslagen ergens tussen april en oktober gevuld, dan kunnen marktpartijen gas goedkoper inkopen om het vervolgens tijdens dure maanden te verkopen. Maar op dit moment ligt de prijs voor komend vulseizoen juist hoger dan voor komende winter. Als de bergingen nu meer dan normaal moeten worden gevuld, stijgt de gasvraag, en dus de gasprijs, nog verder. De overheid kan opnieuw ingrijpen met subsidies, maar dat wordt nog duurder.

Bij het kussengas is veiligheid een belangrijke afweging. „Je moet het er op een verantwoorde manier uithalen, om aardbevingen te voorkomen”, zegt Peters. Kussengas heeft ook als doel om de ondergrond stabiel te houden. Afhankelijk van de locatie en de lokale gevoeligheid moet daarom eerst worden onderzocht hoeveel er veilig uitgehaald kan worden.

Wat meespeelt is dat het Russische Gazprom een deel van het kussengas beheert, ook al is het bedrijf niet meer verantwoordelijk voor het bijvullen van de opslagen. Dat kwam woensdag in het Kamerdebat ook ter sprake, maar volgens een woordvoerder van het ministerie staat het eigendom van Rusland „niet in de weg”. 

Ook zou zo’n gasstrategie alleen werken als die op Europees niveau wordt afgestemd. De Europese lidstaten hebben afgesproken dat zij verplicht zijn elkaar aan gas te helpen in crisissituaties. Als Nederland het in zijn eentje zou doen, plukt het dus niet per se zelf de vruchten van zijn investeringen.

Nederland bouwt zijn afhankelijkheid dus niet zomaar af. Tweede Kamerlid Pieter Grinwis (ChristenUnie) verwoordde het als volgt: „We ontberen strategisch gasbeleid. Nu zitten we op de blaren.” Minister Stientje van Veldhoven (Klimaat en Groene Groei, D66) wilde zich woensdag in de Tweede Kamer nog niet op concrete maatregelen laten vastpinnen. Want hoe zeker wil je zijn, en hoeveel mag het kosten?