Hoe de klimaatverandering langzaam het verhaal van 17e-eeuwse walvisvaarders uitwist

Op Spitsbergen ontdooit een bijzondere begraafplaats veel sneller dan gedacht. Daarmee raken ook de verhalen van jonge walvisvaarders verloren.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Op het afgelegen Likneset nabij Spitsbergen ligt een 17e-eeuwse begraafplaats van walvisvaarders. De begraafplaats is bijzonder te noemen, omdat de permafrost hier eeuwenlang botten, doodskisten en zelfs kleding heeft bewaard onder het ijs. Daardoor konden onderzoekers niet alleen kijken hoe walvisvaarders daar zijn begraven, maar ook hoe zij leefden, werkten en waarschijnlijk stierven.

Echter staat dat ‘natuurlijke’ archief onder grote druk. Door de klimaatverandering warmt het Noordpoolgebied sneller op dan de rest van de wereld. Op Spitsbergen zorgt dat ervoor dat de permafrost langzaam ontdooid. Daardoor raken graven beschadigd en verliezen ze hun luchtdichte ‘beschermlaag’. Dat heeft enorme gevolgen voor vooral de organische materialen die in de graven te vinden zijn. Het onderzoek is te vinden in PLOS One.

Volledig vergaan

Onderzoekers van het Norwegian Institute for Cultural Heritage Research en Oslo University Hospital vergeleken opgravingen uit verschillende perioden. In de jaren tachtig werden op Likneset graven onderzocht waarin kleding nog opvallend goed bewaard was gebleven. Denk aan wollen mutsen, jassen, broeken, kousen en delen van linnen kleding.

Bij latere opgravingen, in 2016 en 2019, zagen de onderzoekers een ander beeld. In de delen van de begraafplaats die het dichtst bij de kust liggen was textiel al bijna volledig verdwenen. Soms waren er nog knopen aanwezig, wat laat zien dat er ooit kleding lag. De stof zelf was dan echter al volledig vergaan.

Genadeloos verhaal

De onderzoekers keken niet alleen naar de staat van de graven. Ze onderzochten ook de skeletten. In totaal ging het om twintig personen die in drie fasen zijn opgegraven. De botten lieten zien dat het vooral om jonge volwassen mannen ging.

De skeletten vertellen een genadeloos verhaal. Veel mannen vertoonden sporen van zware lichamelijke belasting. Hun botten laten slijtage zien aan onder meer de schouders, rug, heupen en ledematen. Ook vonden de onderzoekers aanwijzingen voor ondervoeding. Bij bijna alle onderzochte skeletten zagen zij kenmerken die kunnen passen bij scheurbuik, een ziekte die ontstaat door een langdurig tekort aan vitamine C.

Leestip: Dankzij oude walvisvaartlogboeken weten we waar walvissen veilig waren

Dat is niet vreemd voor zeevaarders uit die tijd. Tijdens lange reizen was vers voedsel schaars. Bemanningen waren vaak afhankelijk van houdbare voorraden, zoals gezouten vlees, gedroogde vis, granen en hard scheepsbeschuit. Voor mannen die zwaar werk deden in koude en natte omstandigheden was dat mogelijk niet voedzaam genoeg.

Opvallend is dat er weinig bewijs is voor dodelijk geweld of voor fatale verwondingen. Er waren wel verwondingen, maar die waren meestal genezen. Volgens de onderzoekers wijst dat erop dat veel walvisvaarders waarschijnlijk stierven door een opeenstapeling van problemen: ondervoeding, ziekte, kou en langdurige lichamelijke uitputting.

Waarschuwing

De studie geldt vooral als een waarschuwing. Veel Arctische erfgoedsites worden onderhouden door mensen die ergens lokaal wonen. Dat was mogelijk, omdat de grond zelf als een soort vriezer fungeerde. Maar nu die vriezer ontdooit wordt die aanpak steeds lastiger. De onderzoekers pleiten daarom voor meer aandacht voor bedreigde archeologische plekken in het Noordpoolgebied.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Als de permafrost instort, groeien er soms heel snel weer planten en soms duurt het een eeuw: hoe kan dat? en Door abrupte dooi van permafrost komt er nog veel meer CO2 vrij dan gedacht . Of lees dit artikel: Bizar: twee in Siberisch permafrost ontdekte rondwormen blijken al 46.000 jaar ’te slapen’ om extreme omstandigheden te kunnen overleven .

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: