Hoelang blijft de Britse premier Keir Starmer nog doorstrompelen?

Premier Keir Starmer heeft al veel slechte weken gehad. Weken waarin hij verkiezingsbeloftes brak, afscheid moest nemen van vertrouwelingen, aanvallen op zijn leiderschap breed uitgemeten zag worden. Maar deze week was uitzonderlijk. Britse media luidden in hun commentaren de eindfase van Starmers leiderschap in.

Het vertrouwen in de Britse premier is zwaar beschadigd, ook onder zijn eigen Labour-partijgenoten. De Britten vragen zich af: hoe veel wist Starmer toen hij zijn prominente partijgenoot Peter Mandelson aanstelde als ambassadeur in de Verenigde Staten? Met de nieuwste lading Epstein-documenten is deze week bekend geworden dat Mandelson in zijn tijd als minister gevoelige informatie doorspeelde aan de veroordeelde zedendelinquent. Starmer houdt vol dat Mandelson hem heeft voorgelogen, dat hij niet wist van de „diepte en duisternis” van de vriendschap tussen de twee mannen.

In debat met veel woede in het Lagerhuis – óók onder zijn partijgenoten – gaf Starmer woensdag uiteindelijk toe dat hij wist dat Mandelson en Jeffrey Epstein contact hadden gehouden na de veroordeling van de zedendelinquent. Daarop trokken Labour-parlementariërs naar de pers om, veelal anoniem, te zeggen: zijn dagen zijn geteld, deze man heeft een wonder nodig om dit te overleven. The New Statesman houdt bij hoeveel Labour-parlementariërs zich met naam en toenaam hebben uitgesproken, naast de vele anonymi. De teller stond vrijdagmiddag op dertien.

Lees ook

De Britse premier Starmer wordt geraakt in de roemloze neergang van Peter Mandelson

Starmer is niet van plan om zomaar te vertrekken. Donderdagochtend, bij een toespraak die eigenlijk over binnenlands beleid had moeten gaan, bood de premier zijn excuses aan. Sorry, zei hij tegen de slachtoffers van Epstein, sorry omdat hij de „leugens van Peter Mandelson” had geloofd, en omdat hij de man had aangesteld als ambassadeur in de Verenigde Staten.

Pleidooi voor zijn eigen leiderschap

Hij had de toespraak geopend met een pleidooi voor zijn eigen leiderschap. Starmer verwees naar het mandaat dat hij met zijn, weliswaar krappe, verkiezingswinst in 2024 kreeg. Hij was de politiek ingegaan, zei hij, omdat hij het land ten goede wilde veranderen. Net als de meeste mensen die een publiek ambt vervullen. Maar voor sommige mensen, zoals Mandelson, zegt Starmer, is het anders. Die houden zich niet aan de standaarden die je van een overheidsfunctionaris verwacht.

Het was ook het eerste moment waarop hij werd ondervraagd over de onrust binnen zijn eigen partij, de woede van zijn partijgenoten over het handelen van hun eigen premier. Starmer probeerde dat gesprek een andere kant op te sturen: hij begreep het, hij was óók boos dat ze „door Mandelson waren verraden”.

Het einde is ingeluid, maar een einde kan zich lang uitstrekken

De vraag is hoelang Starmer blijft doorstrompelen. Labour kan een vertrouwensstemming uitroepen, Starmer kan besluiten dat hij onvoldoende steun ziet om door te gaan. Commentator Stephen Bush van de Financial Times neemt de val van enkele recente Britse premiers als meetlat. In één geval ging het snel: toen Liz Truss met haar economische beleid een crisis had ontketend, hield ze het niet langer vol dan een krop sla. Boris Johnson, die in opspraak kwam rond feestjes in coronatijd, bleef vervolgens nog een jaar zitten. Theresa May bleef na een verkiezingsnederlaag nog twee jaar aan. Kortom: het einde is ingeluid, maar een einde kan zich lang uitstrekken.

Onderzoek naar mogelijk strafbare feiten

Misschien komt zo’n moment als de documenten rond het aanstellen van Mandelson worden vrijgegeven. Het liefst had Starmer die documenten woensdag direct prijsgegeven, zegt hij zelf. De politie hield hem tegen: ze doen onderzoek naar mogelijk strafbare feiten die Mandelson als minister gepleegd zou kunnen hebben, en vragen de premier om geen documenten te openbaren die het onderzoek in de weg kunnen zitten. Het is nog onduidelijk wanneer de documenten worden vrijgegeven.

Starmer had zelf graag bepaald welke stukken hij geheim zou houden, met het oog op de nationale veiligheid. Het Lagerhuis, aangejaagd door Starmers (voormalige) rechterhand Angela Rayner, voorkwam dat. Er was onvoldoende vertrouwen om de premier dat te gunnen. Het is nu aan de Inlichtingen- en Veiligheidscommissie van het Lagerhuis om te beoordelen of gevoelige stukken ook daadwerkelijk ongepubliceerd mogen blijven. Die commissie heeft ook gevraagd om alle WhatsApp-berichten, sms’jes en e-mails die Starmer en zijn team hebben uitgewisseld met Mandelson rond zijn aanstelling.

Dat kan pijnlijk worden: Starmers stafchef Morgan McSweeney zou zich hebben ingezet voor de aanstelling van Mandelson tot ambassadeur. Er waren vijf andere kandidaten. McSweeney was een politieke vertrouweling van Mandelson, waardoor de vraag is hoe houdbaar zijn positie is. Starmer heeft zijn vertrouwen in zijn stafchef duidelijk uitgesproken.

Wie durft (en: wie kan)?

Wat in het voordeel is van Starmer: er zijn wel mogelijke opvolgers, maar iedereen lijkt een obstakel te hebben dat ze tegenhoudt. Angela Rayner bijvoorbeeld, die in september aftrad als vicepremier na ophef over te weinig betaalde overdrachtsbelasting op haar tweede huis. Ze is nog altijd populair binnen de partij, maar het onderzoek rond die belastingkwestie loopt nog.

Misschien wel het populairst onder Labour-parlementariërs is de minister van Volksgezondheid, Wes Streeting. Starmers team bevestigde op een onhandige manier in november al dat Streeting als uitdager van de premier werd gezien, door een briefing te organiseren met de boodschap dat elke aanval op diens leiderschap bevochten zal worden. Streeting heeft, zo berichten media, een goede relatie gehad met Mandelson. Dus dit is voor hem geen ideaal moment.

Onlangs nog versperde Starmer de weg naar het Lagerhuis voor Andy Burnham, de burgemeester van Manchester. Hij hoopte een vrijgekomen plaats in de Labourfractie te kunnen innemen. Het besluit leidde tot een kleine rel, nu komt het Starmer goed uit dat hij zijn opponent niet zo dicht bij de macht heeft gelaten.