Hubble legt ultiem portret vast van stervende ster: de Einevel in al z’n glorie

Een nieuwe, haarscherpe opname van de Hubble-ruimtetelescoop toont de ‘Einevel’ zoals nooit tevoren. Dit portret van een stervende ster biedt een unieke blik op de turbulente, maar verrassend geordende laatste stuiptrekkingen van een zonachtige ster.

Het lijkt wel een immense, kosmische zoeklichtstraal die door donkere stofwolken priemt. De nieuwe foto van de NASA/ESA Hubble-ruimtetelescoop, een combinatie van observaties uit 2012 en later, legt de Einevel (Egg Nebula) vast in verbluffend detail. Dit object, gelegen op ongeveer 1.000 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Zwaan (Cyg), is een voorbeeld van een proto-planetaire nevel: een uiterst korte en chaotische fase die een ster zoals ook onze zon doormaakt, vlak voordat hij definitief uitdooft…

De Einevel (Egg Nebula), ook wel ‘CRL 2688’ of ‘V1610 Cyg’, gefotografeerd door Hubble’s WFC3 instrument, gepubliceerd in 2026. De composietopname toont zoeklichtbundels die door polaire openingen uit een dikke stofschil ontsnappen en de buitenste gaslagen verlichten. Het beeld combineert data uit 2012 met latere observaties. Foto: ESA/Hubble en NASA, B. Balick (Universiteit van Washington). Klik hier om de foto zoombaar te openen, hier om de foto in ESASky te bekijken, of hier om deze op de hoogste resolutie als printbaar .tif-bestand te downloaden.

Een verborgen ster en zijn lichtspel

De centrale ster van de nevel zelf lat zich lastig zien, volledig gehuld in een dichte wolk van koolstofrijk stof. Toch is zijn aanwezigheid overduidelijk. Vanuit deze kosmische cocon breken vier intense lichtbundels naar buiten, die de verder ondoorzichtige stofschil als met een mistlicht doen oplichten. Astronomen vermoeden dat deze bundels worden gevormd door straalpijpen van gas die gaten in de stofwolk blazen, mogelijk veroorzaakt door de zwaartekracht van een vooralsnog onzichtbare begeleidende ster.

De uienstructuur van een stervende zon

Rondom de centrale cocon ontvouwt zich een complex systeem van concentrische bogen en ringen. Deze structuren doen denken aan de lagen van een ui en zijn het gevolg van periodieke uitbarstingen van stellair materiaal, die zich om de paar honderd jaar voordoen. De snelle, polaire gasstromen die door de lichtbundels worden verlicht, snellen met hoge snelheid door oudere, langzamere materiaalschillen heen, wat wijst op een dynamische en gewelddadige geschiedenis.

Een eerdere opname uit 2012 met dezelfde WFC3-camera benadrukte de vier ‘zoeklichtbundels’ die door gaten in de stoffige omhulling van de centrale ster naar buiten schijnen. Foto: ESA/Hubble en NASA. Klik hier om de foto in ESASky te bekijken, of hier om deze op de hoogste resolutie als printbaar .tif-bestand te downloaden.

Een kosmisch archief in wording

Deze overgangsfase naar een volledige planetaire nevel duurt slechts enkele duizenden jaren. Het bestuderen van objecten als de Einevel is daarom essentieel om te begrijpen hoe sterren hun buitenste lagen afstoten en daarbij zware elementen en stof de ruimte in slingeren. Dit materiaal vormt de bouwstenen voor nieuwe generaties sterren en planeten, zoals onze eigen aarde die 4,5 miljard jaar geleden ontstond.

Een opname uit 2002 met Hubble’s Advanced Camera for Surveys (ACS). De valse kleuren leggen de nadruk op de stofrijke, ‘uienlaag’-achtige structuur van de nevel en de equatoriale stofband die het zicht op de centrale ster blokkeert. Foto: NASA/ESA en The Hubble Heritage Team STScI/AURA. Klik hier om de foto in ESASky te bekijken, of hier om deze op de hoogste resolutie als printbaar .tif-bestand te downloaden.

We schreven vaker verwant aan het onderwerp sterfte en geboorte van sterren en planeten, lees bijvoorbeeld: Spiraal in de ruimte: hoe een stervende ster de omgeving in rep en roer achterlaat of James Webb bevestigt: geëxplodeerde sterren zijn enorme stoffabrieken. Misschien vind je dan: Ook stervende sterren kunnen mogelijk nog planeten baren of Stervende reuzenster blijkt niet alleen en dat zegt iets over onze toekomst ook interessant.

Hubble heeft de Einevel meermaals bezocht, van de eerste infraroodopnames in 1997 tot deze nieuwste versie. Door de beelden van verschillende instrumenten en tijdstippen met elkaar te vergelijken, kunnen onderzoekers voor het eerst de beweging en evolutie van kleine structuren in de stofschil in kaart brengen. Dit levert onschatbare gegevens op voor het verfijnen van modellen over het levenseinde van zonachtige sterren.

Een composiet uit 1997 met een opname in zichtbaar licht (WFPC2, links) en infrarood (NICMOS, rechts). De infraroodopname, weergegeven in valse kleuren, prikt door de dikste stofwolken heen en toont de hetere structuren dichter bij de centrale ster. Afbeelding: Rodger Thompson, Marcia Rieke, Glenn Schneider, Dean Hines (Universiteit van Arizona); Raghvendra Sahai (Jet Propulsion Laboratory); NICMOS Instrument Definition Team; en NASA/ESA.

Slot

Deze nieuwe blik op de Einevel is meer dan alleen een spectaculair plaatje. Het is een momentopname van een ster in zijn laatste levensfase en tegelijk een bewijs van Hubble’s blijvende wetenschappelijke waarde. Door decennialang dit soort kosmische juwelen te blijven volgen, weeft de telescoop een gedetailleerd verhaal over de cyclus van geboorte, leven en dood van sterren, waaruit uiteindelijk ook wij zijn ontstaan.

De afgelopen decennia zijn er prachtige foto’s gemaakt van interstellaire nevels, sterrenstelsels, planeten, andere hemellichamen en in de ruimtevaart. Ieder weekend halen we een indrukwekkende ruimtefoto uit het archief. Genieten van alle foto’s? Bekijk ze op deze pagina. Heb je zelf bijzondere (astro)foto’s die je wil delen met ons? Stuur ze in via ons mailadres o.v.v. ‘Ruimtefoto’!