Stress over cijfers, toetsen en examens doet meer met tieners dan we misschien denken

Uit een groot Brits onderzoek blijkt dat jongeren die op hun vijftiende veel prestatiedruk ervaren, jarenlang meer last hebben van depressieve klachten. De impact daarvan blijft nog jaren voelbaar, ook na de schoolperiode.

Dat depressie onder jongeren de afgelopen decennia is toegenomen, is geen nieuws meer. Maar wat er precies achter die stijging zit, is een stuk lastiger te achterhalen. Onderzoekers van onder meer University College London en Cardiff University hebben nu een mogelijke dader onder de loep genomen: de druk die jongeren voelen om goed te presteren op school.

De onderzoekers maakten gebruik van een langlopend onderzoek waarin kinderen uit de regio Avon in Engeland sinds hun geboorte in 1991 tot 1992 werden gevolgd. Van bijna vijfduizend deelnemers was bekend hoeveel prestatiedruk zij op hun vijftiende ervoeren.

Vervolgens werd op meerdere momenten (van hun zestiende tot hun tweeëntwintigste) gemeten hoe het met hun mentale gezondheid ging. Deze aanpak maakt dit onderzoek bijzonder; de meeste eerdere studies keken slechts op één moment naar zowel de druk als de klachten, waardoor het onmogelijk was om te zeggen wat er eerst was: de kip of het ei. Dit onderzoek brengt de prestatiedruk eerst in kaart en volgt daarna wat er gebeurt.

Het verband bleef zichtbaar

Tieners die aangaven meer prestatiedruk te ervaren, hadden op elk volgend meetmoment meer depressieve klachten dan leeftijdsgenoten met minder druk. Het sterkste verband was er op zestienjarige leeftijd, niet zo vreemd, want dan zitten jongeren midden in hun examenperiode. Maar zelfs op hun tweeëntwintigste, jaren nadat ze hun middelbare school achter zich hadden gelaten, was het verband er nog steeds.

Dit verband bleef standhouden nadat de wetenschappers corrigeerden voor een hele reeks factoren die het beeld zouden kunnen vertekenen, zoals ADHD-kenmerken, autistische trekken, depressie bij de moeder, gedragsproblemen, het opleidingsniveau van de ouders, eerder bestaande depressieve klachten, pesten en schoolcijfers. Zelfs wanneer je dat allemaal meeweegt, blijft de link tussen prestatiedruk en depressieve klachten overeind.

Ook een link met zelfverminking

Naast depressieve klachten werd ook zelfverminking bekeken. Ook op dat vlak was er een verband zichtbaar: hoe meer prestatiedruk, hoe groter de kans dat een jongere zichzelf in het afgelopen jaar pijn had gedaan. Dat verband was statistisch gezien zwakker dan bij depressieve klachten, maar bleef aanwezig na correctie voor andere factoren.

Wat telt als ‘prestatiedruk’?

Omdat er geen gestandaardiseerde manier bestaat om prestatiedruk te meten, werkten de onderzoekers samen met een groep van twintig jongeren om het begrip scherp te krijgen. Samen kwamen ze tot een definitie die draait om een hoge werkdruk door toetsen en examens, angst om te falen, verwachtingen van ouders en leraren, onderlinge concurrentie om cijfers en zorgen over de toekomst.

Op basis van die definitie kozen de onderzoekers drie vragen uit een bestaande vragenlijst die op vijftienjarige leeftijd was afgenomen. Die vragen gingen over piekeren over schoolwerk, druk vanuit huis en het belang dat jongeren hechtten aan hun eindexamenresultaten.

Geen bewijs van oorzaak

De onderzoekers trappen bewust op de rem als het op conclusies aankomt. Omdat het onderzoek observationeel is (ze hebben de prestatiedruk dus niet zelf verhoogd of verlaagd) kunnen ze niet met zekerheid zeggen dat de druk de oorzaak is van de klachten. Het zou bijvoorbeeld kunnen dat bepaalde persoonlijkheidskenmerken, zoals perfectionisme, zowel de druk als de klachten versterken. De deelnemers waren bovendien overwegend wit en uit gezinnen met een relatief hoog opleidingsniveau.

Wat kunnen we ermee?

De onderzoekers wijzen erop dat prestatiedruk in principe iets is waar je als samenleving aan kunt sleutelen, anders dan bijvoorbeeld je genen. Ze denken bijvoorbeeld aan meer ruimte voor ontspanning en sociaal-emotionele vaardigheden op school, meer nadruk op het leerproces in plaats van op cijfers en minder toetsmomenten. Ook ouders en hulpverleners kunnen een rol spelen door prestatiedruk serieus te nemen als risicofactor en jongeren aan te moedigen om naast school ook genoeg te bewegen, te slapen en tijd door te brengen met vrienden.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Bang voor scheikunde op school? Waarom deze ‘reactie’ te verklaren is en Traumatische ervaringen (zoals blijven zitten op school) gaan vooral pijn doen naarmate je leven ten einde loopt. Of lees dit artikel: Uniek natuurlijk experiment biedt inzicht in het brein: beschermt een extra jaar studeren tegen hersenveroudering?.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: