Huisarts Bernard Leenstra stopt met individuen behandelen: liever gaat hij de mensheid helpen

Het begon met vier poppen achterop de fiets. Reanimatiepoppen, gekocht in de tijd dat hij nog chirurg wilde worden en als arts-onderzoeker aan het promoveren was op de diabetische voet. Die poppen, zegt Bernard Leenstra nu, negen jaar later, „zijn zich als konijnen gaan vermenigvuldigen”. 

Via zijn bedrijf ‘Schok & Pomp‘ hebben inmiddels meer dan honderdduizend mensen van artsen geleerd hoe ze levensreddend kunnen handelen in een medische noodsituatie. Zij kunnen het verschil maken, de eerste minuten bepalen alles. En uit de opbrengst van commerciële bedrijfshulpverleningscursussen – met een miljoenenomzet is Schok & Pomp een van de grootste aanbieders in Nederland – worden nu gratis EHBO-cursussen gegeven aan gezinnen met een laag inkomen.

Bernard Leenstra (37) heeft „geen tijd meer” om nog langer als huisarts te werken. Hij gaat „de mensheid helpen”, schrijft hij op LinkedIn. Met zijn praktijkervaring en netwerk in de zorg, politiek en wetenschap wil hij bijdragen aan omstandigheden waardoor mensen op termijn minder zorg nodig hebben. ”Ik ga alternatieven bouwen voor meer zelfredzaamheid buiten de traditionele individuele patiëntenzorg. Om de samenleving gezonder te kunnen maken, de zorg te ontlasten en de gezondheidskloof tussen kansarm en kansrijk hopelijk te verkleinen.”

Hoe werkt dat in de praktijk? Zelfredzaamheid klinkt niet als zorgzaam. Eerder als: lost u het zelf maar op.

„Nee, juist niet. Het gaat om wat wij noemen ‘nuldelijnszorg‘: mensen die elkaar helpen, de samenleving die zelf met een oplossing komt. Ik geef een voorbeeld uit mijn doktersdienst. Een oudere mevrouw was gevallen, ze belde zelf de huisartsenpost. Nergens wonden, geen pijn, vertelde ze de telefoniste. Maar ze had de spierkracht niet om overeind te komen. Ik ben er in de kleine ambulance met chauffeur heengereden. We hebben mevrouw met liefde overeind geholpen en zijn weer vertrokken.

„Tegelijkertijd denk je: dit is niet de juiste zorg op de juiste plek. Hier is geen huisarts nodig. Vergeet niet hoe vaak mensen de huisarts bellen met acute, maar niet-medische zorgvragen. Bijvoorbeeld om te helpen met een urinekatheter of om een luier te verschonen als ze geen wijkzorg meer kunnen betalen. Geen dokter die zijn patiënt de hele dag in z’n stront laat liggen. Ik heb het uitgezocht: per jaar rijden ambulances dertig- tot veertigduizend keer uit voor niet-medische maar wel acute zorgtaken.

„Toen dacht ik aan Schok & Pomp. Daar werken we samen met de organisatie hartslag.nu. Als ergens een reanimatie plaatsvindt, zet een centralist een sms-melding door naar de directe omgeving: wie is in de buurt en kan snel komen helpen? De vraag was: kunnen we dit systeem niet ook inzetten voor onze Stichting Burgerhulpverlening, dat als motto heeft ‘zorg voor iedereen, door iedereen’? Wat blijkt: liefst 98 procent van de ouderen wil overeind geholpen worden door een buurtgenoot. We hebben net een test gedaan met de meldkamer in Amsterdam Amstelland.”

Wanneer gaan jullie proefdraaien?

„De pilot ligt klaar. We zijn met een groep artsen anderhalf jaar bezig subsidie te krijgen, we hebben 42 fondsen aangeschreven, met een aanbevelingsbrief van de meldkamer Amsterdam. Gemeentefondsen. Zorgverzekeraars, ouderenfondsen, IZA-gelden uit het integraal zorgakkoord. Dit plan bespaart kosten bij de ambulancezorg, de thuiszorg, gemeentelijke wijkteams. Partijen zijn harstikke enthousiast, maar je loopt elke keer tegen een deur aan.”

Waar gaat het mis?

„Het project blijkt niet specifiek genoeg. ‘Wat doen jullie aan valpreventie?’ ‘We willen dat jullie focussen op minderheden.’ Nou ik heb nieuws: mensen die vallen hebben geen specifieke kleur. We hebben de zorg in Nederland zo versplinterd dat iedereen zijn dingetje doet. Ik voel me net de vader uit Otje van Annie M.G. Schmidt die wil koken maar geen kokspapieren heeft. We zijn nu met een paar collega’s een crowdfundingsactie begonnen om 60.000 euro op te halen.” 

Bernard Leenstra heeft van huis uit alles mee. Geboren in het Gooi „met een gouden lepel in de mond” in een gezin met drie zussen, zijn vader was neurochirurg, zijn moeder GZ-psycholoog. Hij versleet drie middelbare scholen voordat hij een vwo-diploma had, „mijn puberbrein was nog in ontwikkeling. Er was geen land met me te bezeilen.” Maar in tegenstelling tot de overgrote meerderheid van zijn latere patiënten had hij vangnet-op-vangnet. Zijn oom en tante schoten te hulp en zijn ouders beschikten over de rust, de ruimte en de kennis om „mijn hand te blijven vasthouden. Zij hebben me leren kijken en luisteren. Ik ben zo’n geluksvogel. Dat motiveert me enorm om me in te zetten voor de maatschappij”.

Toen hij zijn artsexamen had gehaald, was Leenstra van plan in het ziekenhuis te gaan werken, in de tweedelijnszorg. Maar op de afdeling chirurgie ontdekte hij dat hij meer gefascineerd was door wat er op de nachtkastjes naast het ziekenhuisbed stond dan dat hij de patiënten zelf wilde opereren. „Vierhonderd vierkante centimeter aan persoonlijke spullen.” Elke keer als hij de patiënt ernaar vroeg kreeg hij van de supervisor een por in de zij. ‘Dertig seconden, Leenstra!”, fluisterde de chirurg.

Secretaresse voor medisch specialisten

Voor meer tijd voor een gesprek was hij als huisarts beter op zijn plek. Dat vak draait om patiëntencontact en hij kon daarnaast aan de slag met zijn bedrijf en nieuwe zorginitiatieven, waarvan buurtinitiatief Knijp & Grijp de jongste is. Ontstaan toen hij en zijn peuters een blokje om gingen en zwerfafval raapten met een afvalknijper. In bruikleen gekregen van de gemeente. Leenstra benaderde afvalorganisaties en Rijkswaterstaat, bracht in kaart hoe het bij 342 gemeenten werkt en onderzocht het effect van de afvalgrijpersvertrekking. „Je bestrijdt drie problemen in één. Je voorkomt bewegingsarmoede. Met zo’n afvalknijper spreekt iedereen je opeens aan, je hoeft geen hond te hebben. En weet je hoe bevredigend het is om thuis te komen met een volle zak en te weten: ik heb de buurt een stukje schoner gemaakt?”

Intussen viel het hem steeds zwaarder om huisarts te zijn. Weerstand bieden tegen desinformatie, schrijft hij op LinkedIn. Naast zinvolle patiëntenbezoeken tijd moeten besteden aan „luchtfietserijconsulten” over zogenaamd testosterontekort. Secretaresse zijn voor medisch specialisten – „de huisarts maakt die second opinion-aanvraag wel voor u.” En niet te vergeten: elke dag een lange lijst met e-consulten. Heeft de dokter advies over welk type houtkachel het minst ongezond is? Kan hij een statine-recept naar een apotheek in Sicilië mailen? „Dan denk je: wat ben ik hier aan het doen?”

Uw opleiding heeft u, alles bij elkaar opgeteld, iets meer dan tien jaar gekost. Er is een fors huisartsentekort. Gooit u al die kennis en ervaring niet te gemakkelijk overboord? 

„Nee. Ik zie het als een waardevolle investering. Voor groot denken moet je klein en in de praktijk beginnen. Ik ging van tweedelijnszorg naar eerstelijnszorg naar, nu, nuldelijnszorg. Met mijn zorginitiatieven was ik nooit zover gekomen als ik geen huisarts was geweest. Ik heb als huisarts en waarnemer gewerkt in Amstelveen, Bussum en Diemen, maar ook in de Bijlmer, Ermelo en Assen-Oost. Patiënten komen als eerste met hun vragen bij jou en eindigen ook bij jou aan het einde van hun leven. Je kijkt bij iedereen achter de voordeur. Daar sta je oog in oog met sociale ongelijkheid. Ik zag dag in dag uit dat we in Nederland geen gelijkwaardige kansen hebben. Wat binnen mijn cirkel van invloed ligt ga ik proberen op te lossen. Er is nog zoveel aan te pakken. Kinderen die zonder ontbijt naar school gaan. Analfabetisme. Of die plastic doppen op de otoscoop waarmee een dokter in je oor kijkt: kunnen we die vervangen door karton?”

U zit vol energie en klinkt bevlogen. Moet u de politiek niet in?

„Ik heb mijn vriendin beloofd dat niet te doen. Dat komt: tijdens de covidperiode ben ik met de dood bedreigd, nadat ik met collega’s prullenbakvaccin.nl had opgericht. Mensen die gevaccineerd wilden worden, konden via ons aan een overgebleven coronaprik komen die anders zou worden weggegooid. Vooral online heb ik heel veel verwensingen naar m’n hoofd gehad. Toen ik op televisie voor vaccineren pleitte, dreigde een vrouw me op te hangen. Op een gegeven moment werd er onder een YouTube-video 1.000 euro geboden om ‘dokter Bernard’ te vermoorden.”

Hebt u aangifte gedaan?

„Ja, ik heb de verdachte in de rechtszaal gezien. Een jongen uit de Hoeksche Waard van 21 jaar. Als straf kreeg hij een cognitieve gedragstraining. Zoiets gaat mij en mijn gezin niet in de koude kleren zitten. Dat willen we niet meer meemaken. En daarbij: alles gaat heel langzaam, heb ik ervaren als ambassadeur bij de Landelijke Huisartsen Vereniging. Lobbyen, mensen meekrijgen, subsidie: zo stroperig. Nu tillen we een initiatief als Knijp & Grijp binnen afzienbare tijd van de grond. En wie niets probeert, verandert ook niets.” 

En als het niet lukt? Nu u stopt als arts vervalt over vijf jaar uw registratie en mag u geen dokter meer zijn.

„Ik maak me geen zorgen. Ik ben niet statusgevoelig. Als student was ik pizzabakker. De kunst van het maken van een goede calzone en zorgen dat die warm aankomt bij een klant vind ik net zo leuk als precies de juiste corticosteroïde injectie zetten bij iemand met schouderartrose. Mijn vrouw is psychiater en kostwinner. Ik heb mijn bedrijf en zet vol vuur in op duurzame zorg. Door mijn tijd, kennis, netwerk en energie te doneren. Het is fantastisch om wat te doen voor een ander. Een beter salaris dan dat bestaat niet.”

Bernard Leenstra.

foto Saskia van den Boom