IJsplaat van ‘Doomsday-gletsjer’ staat op punt van afbreken

De drijvende ijsplaat die ’s werelds breedste gletsjer afremt, breekt in stukken uiteen. Dat heeft grote gevolgen voor de zeespiegelstijging.

De Thwaitesgletsjer, die ook bekendstaat als de Doomsday-gletsjer, dreigt nóg instabieler te worden dan-ie al was. De drijvende ijsplaat die ervoor ligt en de gletsjer op z’n plek houdt, staat namelijk op het punt af te breken.

‘Het einde kan plots komen. We hebben al een ‘overlijdensbericht’ klaarstaan in de vorm van een persbericht’, zegt geoloog Rob Larter van de British Antarctic Survey.

LEES OOK

Hoe veilig zijn plug-in zonnepanelen?

Plug-in zonnepanelen zijn een goedkoop en eenvoudig alternatief voor professioneel geïnstalleerde panelen. Maar zijn ze wel veilig?

De Thwaitesgletsjer, die op Antarctica te vinden is, is ongeveer zo groot als Groot-Brittannië, maar krimpt in rap tempo. Nu al is deze gletsjer verantwoordelijk voor zo’n 4 procent van de totale wereldwijde zeespiegelstijging. Stort hij in, dan zal dat een domino-effect teweegbrengen in de gehele West-Antarctische ijskap. Dit kan uiteindelijk leiden tot een zeespiegelstijging van 3,3 meter, die wereldwijd kustlijnen zal veranderen.

Breekpunt

Veel Antarctische gletsjers hebben ijsplaten aan hun voorzijde, die op de oceaan drijven en de ijsstroom van de gletsjer afremmen. De Thwaitesgletsjer heeft er zo een aan zijn oostkant: de Thwaites Eastern Ice Shelf (TEIS). De plaat heeft een oppervlakte van zo’n 1500 vierkante kilometer en is 350 meter dik. Maar satellietbeelden wekken de suggestie dat de TEIS binnenkort afbreekt. Volgens sommige metingen is de breuk zelfs al ingezet.

‘Plots vallen grote delen gewoon uit elkaar’, zegt geoloog Christian Wild van de Universiteit van Innsbruck in Oostenrijk. ‘Als een voorruit die in stukken breekt.’

De voorkant van de drijvende ijsplaat wordt op zijn plaats gehouden door een hoge richel op de oceaanbodem. Op die plek ontstaan momenteel enorme scheuren. Dat is ook het geval op de plek waar de brede gletsjer de oceaan raakt en de plaat begint te drijven.

Op dun ijs

‘Het is dramatisch. Ik was er eind 2019, begin 2020, en als ik nu naar de satellietbeelden kijk, herken ik de ijsplaat niet meer terug. Er zijn enorme scheuren op plekken waar die vroeger niet waren’, zegt glacioloog Karen Alley van de Universiteit van Manitoba in Canada, die bestudeert hoe de breuk zich ontwikkelt.

Om te beginnen is het ijs dunner geworden. Dat komt doordat veranderingen in de oceaanstromingen warm water met zich meebrengen. Doordat het ijs nu ook anders stroomt dan voorheen, drukt de ijsplaat met meer kracht op de richel die hem tegenhoudt. Daardoor scheurt de plaat daar uit elkaar. ‘Hij is veranderd van een dikke, sterke ijsplaat die stevig op dit punt rustte, in een dunne, zwakke plaat die nu op die plek splijt’, zegt Alley.

De ondergang van de ijsplaat gaat ook gepaard met een hogere stroomsnelheid. ‘Die is verdrievoudigd tussen januari 2020 en januari 2026, naar iets meer dan 2000 meter per jaar. Dat is waanzinnig’, zegt Wild. En de afgelopen vijf maanden is de stroming nog verder versneld. ‘Het is nu praktisch een vrije val.’

Ook op de plek waar de gletsjer overgaat van land naar zee ontstaan scheuren. ‘Die zijn de afgelopen jaren verschenen, toen de ijsplaat steeds sneller begon te bewegen’, zegt geoloog Ted Scambos van de Universiteit van Colorado in de VS. Wat dit betekent, is dat de ijsplaat zich van de gletsjer losmaakt.

Definitieve breuk

Wanneer de breuk definitief plaatsvindt, is moeilijk te bepalen. ‘Het voorspellen van het instorten van een ijsplaat lijkt wel wat op het voorspellen van aardbevingen’, zegt Larter. ‘Je kunt zien dat er iets op komst is, maar het precieze tijdstip hangt af van processen die onmogelijk te voorspellen zijn. Het zou me niet verbazen als de volgende satellietfoto laat zien dat de ijsplaat afbreekt. Maar ik kan ook niet uitsluiten dat ik volgend jaar hetzelfde zeg.’

Het is niet zo dat de ijsplaat nu plotseling als een gigantische ijsberg zal losbreken en wegdrijven. Het losgekomen ijs zal waarschijnlijk in de buurt blijven rondhangen. Het is ook onwaarschijnlijk dat de TEIS in één groot stuk afbreekt, aangezien deze al behoorlijk wat breuklijnen bevat.

Hoewel het afbreken van een ijsberg vaak voorpaginanieuws is, maken de glaciologen zich er meer zorgen om dat een gebroken ijsplaat de gletsjerstroom niet meer kan tegenhouden, zegt Wild. Daardoor zal de gletsjer sneller de oceaan in stromen.

Wild en zijn collega’s hebben aangetoond dat het gletsjerijs dat voorheen door de TEIS werd geremd, ongeveer 33 procent sneller is gaan stromen tussen januari 2020 en 2026. ‘Dat bewijst duidelijk dat er in dit gebied nauwelijks nog sprake is van een remmende werking is’, zegt hij. In zekere zin ís de ijsplaat dus al losgebroken. Die bevinding zal het team van Wild binnenkort delen in een onderzoeksrapport.

Zeespiegel

Dit is slecht nieuws voor de wereldwijde zeespiegel. ‘Er wordt meer ijs uit Antarctica afgevoerd, er komt meer ijs in de oceaan terecht en de zeespiegel stijgt’, zegt Scambos. Hij benadrukt dat dit niet tot een plotselinge crisis leidt, maar dat de gevolgen zich in de volgende decennia zullen opstapelen.

Tegen 2067 zal de Thwaitesgletsjer naar schatting ongeveer 190 gigaton ijs per jaar verliezen. Dit is een stijging van 30 procent ten opzichte van het huidige ijsverlies van de gletsjer. De nieuwe hoeveelheid zou overeenkomen met de totale hoeveelheid ijs die momenteel op Antarctica verloren gaat. Dat volgt uit een onderzoek van geoloog Daniel Goldberg van de Universiteit van Edinburgh in het VK.

Hoewel ijsplaten in de poolgebieden altijd afkalven – als deel van het normale gletsjerproces – is er nu een trend naar toenemend verlies. ‘Sinds de jaren negentig worden ijsplaten instabieler’, zegt Alley. Zo verandert ook de Pine Island-gletsjer – de buur van Thwaites – in rap tempo. Ook bij deze gletsjer valt de ijsplaat uiteen.

‘IJsplaten zijn eigenlijk alleen stabiel als het behoorlijk koud is’, zegt Alley. ‘Zowel de oceaan als de atmosfeer moet koud zijn. Maar we warmen de wereld op en dus raken we de ijsplaten kwijt – dat is precies wat je zou verwachten.’