In de machtsstrijd om satellieten loopt Elon Musk lichtjaren voor op Europa

2 uren geleden 1

Op de camperplaats van Sant Jaume d’Enveja, een Catalaans boerendorp van 3.500 inwoners tussen de uitgestrekte rijstvelden van de Ebrodelta, mag je gratis parkeren. Verder biedt het stoffige kampeerveldje naast een drukke N-weg weinig charme. Het heeft amper begroeiing, geen elektriciteitspunt, geen wifi. Maar wel een waterslang, en op een zaterdagochtend in mei staan José Luís Rodríguez en Isabell Rheinmuth er daarom met hun 5-jarige zoontje Aritz te wachten tot hun watertank gevuld is. Sinds acht maanden is een glimmend witte integraalcamper hun enige woonplek.

Nu hun kleuter onder de Spaanse wet nog niet volledig leerplichtig is, houden ze hem zoveel dagen als mogelijk van school weg. „Op dagen dat hij wel gaat, parkeren we in de buurt.” Tijdens lange weekenden en vakanties trekken ze diep het platteland van Spanje in, naar het groene noorden, naar zijn familie in het zuiden. Of naar haar familie in Duitsland. „We hebben gekozen voor een rondtrekkend bestaan: nomad life”, vertelt Rodríguez met een halveliterblik bier in de hand en net als Rheinmuth getooid met dreadlocks en opvallende tatoeages.

Dat ze hun leven op deze wijze kunnen inrichten, dankt het gezin aan satellietinternetaanbieder Starlink, onderdeel van Elon Musks ruimte- en databedrijf SpaceX. Rodríguez werkt in de ouderen- en gehandicaptenzorg, maar is door een voetbreuk tijdelijk arbeidsongeschikt. Rheinmuth werkt voor een multinational en kan via de Starlink-schotel op hun camperdak zelfs op de meest desolate en afgelegen plekken een verbinding opzetten die betrouwbaar en snel genoeg is voor videovergaderen en telewerken. Het maakt haar werkgever niet uit waar ze zit. „Zolang ik maar bereikbaar ben.”

Dit alternatieve nomadenbestaan zou niet mogelijk zijn geweest zonder een ondernemer met wie ze politiek sterk van mening verschillen, zegt Rodríguez uit zichzelf. „Man, ik ben echt een behoorlijk stuk linkser dan hij, op het communistische af. Ik ben het niet met alle aspecten van het communisme eens, maar wel dat je particulier bezit moet beperken en dat soort dingen, dat je rijkdom tussen iedereen moet verdelen.”

Toch is het voor een belangrijk deel aan abonnees als Rodríguez en Rheimuth te danken dat de rijkste man op aarde zich nu ook de eerste biljonair uit de geschiedenis mag noemen: Musks geschatte privévermogen steeg bij de beursgang van SpaceX, vrijdag, tot boven de duizend miljard dollar. Waar xAI verlieslatend is, geldt Starlink binnen SpaceX als dé grote geldmaker. Het levert vooralsnog veel meer op dan raketten afschieten of advertenties en blauwe vinkjes verkopen op X. In 2025 waren Starlink-abonnementen goed voor ruim 60 procent van de SpaceX-omzet.

Rodríguez: „We hebben naar meerdere opties gekeken en op webfora onderzoek gedaan. Maar Starlink was gewoon het beste en goedkoopste. Het is vooral voor háár werk, maar we profiteren er allemaal van: we kunnen er ook op netflixen.”

Anti-Musksentiment

Het grote publiek leerde Musk begin deze eeuw kennen dankzij Tesla, en met dit elektrische automerk verwierf hij een progressief imago. Sinds een jaar of vijf omarmt hij echter in toenemende mate radicale rechts-populistische standpunten over bijvoorbeeld immigratie, ‘wokisme’ of transgenders.

Sommige Tesla-eigenaren met kritiek op Musk plakten een ‘Ik kocht deze voordat Elon gek werd’-bumpersticker op hun wagen of ruilden die in voor een heel ander automerk. In rurale delen van Spanje, zoals de Ebro-delta of het heuvelachtige achterland, zijn voor Starlink echter weinig vergelijkbare alternatieven, zegt Cilia Kileno, die in de regio buitenlandse huizenkopers op weg helpt. Zij en haar gezin wonen er zelf inmiddels zes jaar. „We leven off-grid, maar wel met comfort.”

Off-grid betekent hier: zonder elektriciteitsaansluiting, zonder stromend water en zonder vuilnisophaaldienst. Daar staat tegenover dat de finca’s – met vaak behoorlijk wat grond eromheen – nog enigszins betaalbaar zijn. De oude boerenwoningen zijn vooral populair bij Europeanen uit noordelijker streken. Voor een paar ton woon je er midden in een eeuwenoude olijfboomgaard die prima eigen olijfolie oplevert, en met genoeg ruimte voor een kippenren, zwembad en moestuin.

Het betekent wel dat inwoners zelf stroom moeten opwekken en water moeten laten brengen door een tankwagen. Voor internet gebruiken velen breedband van het lokale telecombedrijf E-Ports, dat via radiotorens wifisignalen rondzendt. Daarnaast zijn er 4G/5G-oplossingen met een externe antenne. Kileno: „Maar in de meest afgelegen gebieden zien we dat mensen vaker kiezen voor satellietinternet, zoals Starlink. Dat heeft voor veel mensen echt een verschil gemaakt.”

Het ‘leeggemaakte’ Spanje

Het platteland van het één na grootste land van Europa verliest al bewoners, omdat Spanjaarden met miljoenen naar de stad zijn getrokken voor werk, bepaalde diensten of een partner. Het achterblijvende ‘La España vacía’ (het lege Spanje) wordt recentelijk steeds vaker ‘La España vaciada’ genoemd: het leeggemaakte Spanje. Die woordkeuze moet uitdrukken dat de leegloop geen natuurverschijnsel is, maar resultaat van het kapitalistisch systeem, waarin de stad economisch altijd wint.

Inspelend op deze rurale onvrede, beloven politici het lege Spanje al jaren sneller internet, opdat plattelanders kunnen telewerken en niet hoeven verhuizen naar de stad. In juni 2023 kwam de linkse regering in Madrid met een ambitieus plan voor een Spaans alternatief voor Starlink: Conéctacte35. Voor 35 euro per maand zouden 1,3 miljoen huishoudens aangesloten moeten worden op breedbandinternet via de Spaanse satellietoperateur Hispasat. Om dit doel te bereiken, werd 76,3 miljoen euro subsidiegeld uitgetrokken. Onder meer uit het EU-investeringsfonds Next Generation, dat Europese landen uit de pandemie moest leiden.

Het werd een fiasco. Eind vorig jaar onthulde zakenkrant Cinco Días dat in 2,5 jaar slechts elfduizend aansluitingen waren gehaald, hoewel huishoudens tot 600 euro konden krijgen voor aanschaf van de benodigde apparatuur. Conéctacte35, dat via een geostationaire (stilhangende) satelliet werkt, kon veel minder mensen bereiken dan gedacht. Een deel van de EU-subsidie moest terug naar Brussel.

Toch blijven Europese landen inzetten op een eigen alternatief voor Starlink. Ook Spanje steekt geld in jonge bedrijven uit eigen land die bouwen aan internet via satellietconstellaties, die net als die van Starlink in een lage baan om de Aarde draaien. Ook met veel kleinere aantallen kunnen in ieder geval alvast de krijgsmacht, inlichtingendiensten of hulpdiensten een ‘soeverein’ alternatief geleverd krijgen.

Sateliot laat momenteel vier commerciële 5G-satellieten dagelijks zestien rondjes om de planeet draaien. Daarmee kunnen ze minstens twee keer per dag een signaal uitwisselen met een op internet aangesloten (Internet of Things, IoT) apparaat op de grond. Het gaat dan om bijvoorbeeld een tracker op een rund of ander vee, een waterpeilmeter in een irrigatieput, een windmolen of een militair, zo somt directeur Jaume Sanpera op tijdens een lichte lunch op het hoofdkantoor van Sateliot in Barcelona.

Europese alternatieven

De prille Europese satellietindustrie schrikt er – net als Amerikaanse techbro’s als Musk – niet voor terug ambitieuze vergezichten te schetsen om financiers aan te trekken. Sateliot hield al drie investeringsrondes, waar naast de Spaanse overheid en de Europese Investeringsbank ook private financiers op inschreven. Met de zo opgehaalde tientallen miljoenen euro’s zegt Sanpera de komende jaren 250 tot 500 satellieten te kunnen lanceren.

Die groeiambitie valt al op bij het verlaten van de lift. Daar hangt naast de eerstegeneratiesatelliet die Sateliot vijf jaar terug lanceerde – nog zo groot als een schoenendoos – het jongste Tritó-model, al zo groot als een fikse wasmachine, de vleugels niet meegeteld. Deze nieuwe generatie wordt volledig in eigen huis geproduceerd.

Vergeleken met Musks constellatie van 9.600 satellieten die onder meer breedbandinternet tot in elke uithoek van de planeet mogelijk maken, lijkt dit onbetekenend. En volgens Sanpera moet Europa die strijd om de consumentenmarkt ook niet wíllen aangaan, omdat Starlink op dit punt „toch al niet meer in te halen is”. Europa kan zich beter richten op het optuigen van satellietinfrastructuur voor zijn meest cruciale sectoren: defensie, hulpdiensten en het bedrijfsleven.

Ook OpenCosmos, een pan-Europees satellietbedrijf dat in het Verenigd Koninkrijk zetelt en ook op het Europese vasteland actief is, probeert niet zozeer met Starlink te concurreren. „We bouwen aan een netwerk dat vooral weerbaar is, dat het altijd hoe dan ook doet”, legt topman en oprichter Rafel Jordá Siquier vanuit het VK uit via een videoverbinding. ,,Dat is ook wat overheden, die zorg moeten dragen voor hun burgers, of onze klanten in bedrijfstakken als logistiek en energiesector het hardst nodig hebben.”

Beide ceo’s zien in Europa groeiend bewustzijn dat het strategisch onontbeerlijk is voor dit continent om veel meer eigen satellietcapaciteit te ontwikkelen. Musk heeft met Starlink enorme geopolitieke invloed, bleek met name in Oekraïne. Kort na de Russische invasie van begin 2022 schonk hij terminals aan het belaagde land om toch internet te hebben aan het front. Later dat jaar weigerde hij de dienst voor de Oekraïners echter uit te breiden tot in de door Rusland bezette havenstad Sevastopol, toen ze daar een aanval met droneboten wilden uitvoeren op de Russische vloot in de Zwart Zee. Dit jaar sloot Musk juist de Russen af, wat Kyiv de afgelopen maanden flink hielp op het slagveld.

Als Sateliot-topman Sanpera met bijvoorbeeld het Spaanse ministerie van Defensie of de strijdkrachten spreekt, hoort hij dat ze hiervan „enorm geschrokken zijn. Ze zeggen: dit is een onvoorspelbare partij.” Zijn OpenCosmos-collega Siquier zegt te hopen dat Europese regeringen „dit type anekdotisch bewijs” niet nodig zouden hoeven hebben, maar dat het ,,wel een geheugensteuntje” was.

Hij wijst er op dat zijn eigen vaderland Spanje recent twee grote noodsituaties doormaakte – de overstromingen in Valencia en een urenlange stroomuitval op het hele Iberisch Schiereiland – die bewezen dat autoriteiten en hulpdiensten moeten kunnen terugvallen op noodcommunicatie via satellieten. Met de gevolgen van de klimaatverandering ,,die overal ter wereld kunnen gaan toeslaan”, ziet Siquier de noodzaak hiertoe alleen maar groeien.

Toch vormt het uiteenvallen van de tachtig jaar oude westerse, liberale wereldorde de luidste wake-upcall. Ook buiten Europa, merkt Sanpera. ,,Canada kwam al aankloppen, omdat het z’n zuiderburen niet vertrouwt. Als je aan Brazilianen vraagt of ze op Starlink vertrouwen, lachen ze je ook uit. Zij hebben zelf de nodige problemen gehad met X.” De afgelopen jaren greep de Braziliaanse justitie in tegen twitteraars die op X ongehinderd twijfel konden zaaiden over een door rechts verloren stembusgang, wat leidde tot een hoogoplopend conflict met Musk.

In deze context zien beiden dan een rol voor Europa weggelegd op het wereldtoneel, die tot voor kort aan de VS was voorbehouden. Sanpera: ,,We kunnen voor middelgrote landen die een aansluiting nodig hebben een betrouwbare technologische partner worden. Niet een die de ene dag uit met het rechterbeen uit bed kan stappen en zegt: ‘jij krijgt geen aansluiting’, en die dan morgen ineens weer genereus is en zegt: ‘je krijgt die toch.’ Dat risico kan geen enkel land zich veroorloven.”

Musk blijft voorlopig onmisbaar

Voor de ontwikkeling van zo’n betrouwbaarder alternatief blijven Europese bedrijven op één cruciaal punt echter afhankelijk van Musk: om satellieten überhaupt in de ruimte te krijgen. SpaceX lanceert gemiddeld meermaals per week zijn herbruikbare Falcon-9-raketten vanuit Californië of Florida. Vooral om zijn eigen Starlink-constellatie uit te bouwen, maar ook om voor andere partijen satellieten in een baan om de Aarde te brengen. Dit najaar gebruikt Sateliot nog een Falcon van SpaceX, maar voor 2027 wil het voor het eerst met de Miura 5-raket van de Spaans start-up PLD gaan lanceren.

Europa zal nog zeker dit hele decennium niet kunnen voorzien in de toenemende vraag naar lanceringen, en beide bedrijven zoeken ook volop naar raketten van buiten de VS, met name in landen uit de Indo-Pacific. Want in theorie zou SpaceX op een dag kunnen weigeren Europese satellieten te lanceren, bijvoorbeeld als Musk ziet dat deze een concurrent beginnen te vormen voor zijn eigen imperium. Sanpera: ,,Dat is heel goed mogelijk en denkbaar. Vanuit economisch oogpunt zou het hem maar heel beperkt verlies opleveren.”

Tegelijkertijd kan Sanpera alleen maar met bewondering spreken over wat Musk bereikt heeft. ,,Het is spectaculair. De innovatieve capaciteit die hij heeft losgewoeld in deze industrie, die nogal ingeslapen was, is buitengewoon. Zonder hem zouden wij niet bestaan. Totaal niet. En alles wat er nu aan nieuwe ruimte-activiteit is, is te danken aan de lanceercapaciteit van Elon Musk.”

Lees het hele artikel