Is ‘eh’ schrijven wat anders dan ‘eh’ zeggen?

‘Eh’ is een van de meestgebruikte woorden in gesprekken. Maar om het in een geschreven tekst te gebruiken, dat lag nooit zo voor de hand. Behalve misschien in fictie. In de dialogen van een roman kan het af en toe gedoseerd gebruikt worden, om die dialogen wat spreektaliger te maken.

Inmiddels is dat veranderd. ‘Eh’ wordt de laatste tijd veel vaker ook geschreven (getypt): op de sociale media, in apps, in informele mailtjes.

Wie praat is zich nauwelijks bewust van wanneer en waarom hij of zij ‘eh’ zegt. Maar zodra je het gebruikt in een geschreven tekst, is dat altijd wél bewust. En dus gepland. De vraag is dan: betekent het bewust schrijven van een woordje dat je normaal gesproken onbewust gebruikt, dat dat woordje opeens een nieuwe betekenisnuance krijgt?

Daar is onlangs onderzoek naar gedaan, door Lotte Hogeweg (Radboud Universiteit) en twee collega’s van haar. Zij hebben geanalyseerd hoe ‘eh’ – en ook de langere variant daarvan: ‘ehm’ – gebruikt wordt op X. Dat was vooral op drie manieren. Allereerst zo: de twitteraar doet alsof hij of zij even naar een woord moet zoeken, waardoor het woord dat na zo’n ‘eh’ volgt extra aandacht krijgt. Het effect is meestal dat dat woord daarmee wat grappiger wordt, wat ironischer, en soms zelfs wat sarcastischer.

Een voorbeeld: „Mijn man heeft nog wel een paar… eh… vintage… onderbroeken voor de echte waaghals. Pak je veiligheidsbril en handschoenen er maar bij.” ‘Eh’ benadrukt hier dat de formulering ‘vintage onderbroeken’ (een eufemisme voor gebruikte dan wel totaal onmodieuze onderbroeken) grappig en ondeugend bedoeld is.

Ander voorbeeld: „Een boete negeren en dan verbaasd zijn over de gevolgen is ook wat… ehm… ondoordacht.” De laatste twee woorden, ‘ehm’ en ‘ondoordacht’, maken de tweet duidelijk ironisch: je zegt iets maar bedoelt iets anders. De twitteraar zegt ‘ondoordacht’ maar bedoelt natuurlijk ‘heel erg dom’, en ‘ehm’ lijkt de ironie hier te versterken.

Net wat sarcastischer

Een tweede type gebruik dat de onderzoekers veel tegenkwamen op X: ‘eh’ (of ‘ehm’) staat aan het begin van de tweet en zegt daarmee iets over hoe de twitteraar denkt over de tweet waarop zij of hij reageert. Bijvoorbeeld, iemand roept op X op om links te stemmen. Reactie van iemand anders daarop: „Eh nee dank je! Ik stem mooi #PVV dit keer clown!” ‘Eh’ maakt dat ‘nee dank je’ wat sarcastischer.

Nog een voorbeeld: „Allemaal de schuld van links? Eh, hoe dan? We hebben al 23 jaar rechts aan de macht…” ‘Eh’ benadrukt op een ironische manier dat de twitteraar het idee heel dom idee vindt dat ‘het’ ‘allemaal’ de schuld van links is. ‘Eh’ suggereert een kort moment van (sprakeloze) verbazing over wat de ander gezegd heeft.

Wat verder ook nog voorkomt op X, zij het minder vaak, is: net doen alsof je je verspreekt en jezelf dan corrigeren. Ook dat is weer grappig bedoeld: „Zo gaat dat bij die linkse types, als hun… eh… andermans geld op begint te raken!” Ander voorbeeld, over Frans Timmermans: „Juist qua postuur, eh, ik bedoel statuur kun je je geen betere premier van Nederland indenken.”

Een kanttekening bij dit onderzoek, die de onderzoekers zelf ook maken, is dat X een medium is waarop ironie, humor, sarcasme en hatelijkheid bovengemiddeld vaak voorkomen. Dus dat kan de resultaten van het onderzoek vertekenen.

Toch lijkt de conclusie duidelijk. Een gesproken ‘eh’ heeft vaak nauwelijks betekenis, behalve dan dat het laat zien dat de spreker even aarzelt. Een getypt ‘eh’ daarentegen is meestal grappig of ironisch bedoeld, en soms sarcastisch.