Is Europa een oplossing, of een zondebok? Allebei, blijkt op een Belgisch kasteeltje

Als politici over ‘Europa’ beginnen, dan kan dat twee dingen betekenen. Ze willen zaken in Brussel oplossen – een kunstje waarin ritselaars als oud-premier Mark Rutte met de jaren behoorlijk bedreven raakten. Of ze zoeken een zondebok: geen binnenlands probleem waarvan je Brussel níét de schuld kunt geven, en dan praat de EU ook nog eens zelden terug. Wel zo makkelijk.

Het uitje waarvoor de 27 EU-leiders zich donderdag terugtrokken op een eeuwenoud kasteel in de glooiende velden van Belgisch Limburg leende zich voor beide strategieën. Binnenskamers liet EU-president António Costa de leiders de kaarten op tafel leggen. Wat is er nodig om de Europese groei aan te jagen? Willen ze daarvoor ook iets van hun zeggenschap opgeven? In de kasteeltuin konden diezelfde leiders vooraf en na afloop afzonderlijk hun zegje doen: alle ballen op Brussel.

Een slottekst was er niet, dat was zo gepland. Wel gaat de Europese Commissie aan de slag met een routekaart, zei demissionair premier Dick Schoof na afloop. Daarmee moet gehoor worden gegeven aan de roep om minder barrières op de Europese markt en om „simplificatie” van regelgeving, aldus Schoof, die met deze heidag zijn laatste EU-bijeenkomst meemaakte. „Je zou het ook deregulering kunnen noemen.”

Lees ook

Juist nu Europa gered moet worden, zitten Frankrijk en Duitsland elkaar in de weg

Friedrich Merz kon tevreden zijn. De Duitse Bondskanselier is sinds enkele maanden op pad met een offensief voor minder EU-regels. In de herfst had hij al aangekondigd dat hij een „spaak in het wiel” van de Brusselse machinerie zou steken. Vervolgens zocht hij intensief contact met de Italiaanse premier Giorgia Meloni en Bart De Wever in België. Met deze uitkomst (de routekaart) voelde het drietal zich verder gesterkt in hun missie.

Maar dit gehakketak op Brussel leidt tot gefronste wenkbrauwen in andere hoofdsteden en in Brussel zelf. Als het gaat om broodnodige hervormingen mogen landen als Duitsland, Italië en België wel eens naar zichzelf kijken, liet een hoge functionaris zich woensdag ontvallen.

Liever eigen regels

Het steekspel werd zelfs Ursula von der Leyen te gortig. De Europese Commissievoorzitter pleit al meer dan een jaar voor het verminderen van de regeldruk voor het bedrijfsleven. Diezelfde Von der Leyen constateerde nu hardop dat veel barrières niet van Europese, maar van binnenlandse aard zijn. Woensdag sneerde ze in een toespraak naar „lidstaten die enkel correspondentie per fax toestaan”, een weinig verholen verwijzing naar het Duitse bureaucratische apparaat.

Ook versnippering speelt mee. Weinig landen zijn bereid hun nationale regels in te ruilen voor Brusselse normen, of gevoelige en beschermde beroepsgroepen open te breken. Zo kan het dat sinds de oprichting van de gemeenschappelijke markt slechts één Franse boulanger het voor elkaar heeft gekregen zijn bakkerstitel erkend te krijgen in Duitsland.

Dit soort discussies stuit overal op behoudzucht en politiek lobbywerk. „Het plastic gehalte in kinderspeelgoed kun je nog wel samen vaststellen”, aldus een hooggeplaatste diplomaat uit een EU-land in Brussel. „Maar een interne markt van notarissen is veel ingewikkelder.”

Het plastic gehalte in kinderspeelgoed kun je nog wel samen vaststellen, maar een interne markt van notarissen is veel ingewikkelder

Ook Frankrijk maakt zich hier schuldig aan. De afgelopen maanden sloeg Parijs eerst de handen ineen met Berlijn om te pleiten voor minder EU-regels. Deregulering dus, via zogeheten omnibuswetten. „Frankrijk dringt in Brussel enorm aan op die omnibussen, maar waar is de Franse omnibus?”, verzucht een andere diplomaat. „In rapporten over het ondernemingsklimaat staan ieder jaar dezelfde aanbevelingen aan Parijs. Je hebt niet voor alles de Commissie nodig.”

In aanloop naar de kasteelsessie gooide het Elysée het over een andere boeg. President Emmanuel Macron zette deze week vol in op industriepolitiek. Hij wil meer gezamenlijke leningen uitgeven, zodat overheden volop kunnen investeren, en hij wil een ‘Made in Europe’-verplichting inbouwen voor bedrijven in essentiële sectoren als er overheidsgeld in het spel is, zoals publieke aanbestedingen en subsidies.

Ook dat leverde argwaan op. De teneur: Macron krijgt de problemen in eigen huis niet opgelost en leunt daarom op Brussel voor rugdekking.

Eigen belangen: ze zijn overal. Een groep landen uit Midden-Europa voerde op het kasteel een lobby aan om de klimaatbelasting voor bedrijven (ETS) af te zwakken. Maar als ze hun zin krijgen, valt van diplomaten elders te horen, straft de EU de bedrijven die de kosten van vergroening al gemaakt hebben. Dan overheerst een „cowboysysteem” waarin de regels van nu straks niets waard zijn, aldus een van hen.

Twee Italiaanse oud-premiers

Industriepolitiek kán een bijdrage leveren, als die gericht is. Dat was het oordeel van Mario Draghi en Enrico Letta, de twee Italiaanse oud-premiers die in 2024 lijvige rapporten schreven over Europa. Donderdag mochten ze komen opdraven om de conclusies nog eens te herhalen.

En snoeien in Europese regels? Een beetje. Volgens schattingen van de Europese Commissie gaat dat 12 miljard euro per jaar opleveren. „Kommawerk”, schamperen drie experts van verschillende Brusselse denktanks in een opiniestuk: dat is 0,07 procent van het Europese bbp.

Bovenal, zo stellen Draghi, Letta en veel economen, vraagt economische groei in Europa om hervormingen die in de eerste plaats op nationaal niveau plaatsvinden. Om confrontaties met kiezers, vakbonden en werkgevers. Om minder barrières tussen lidstaten, meer samenwerking.

Kortom: om het maken van offers. Het is de vraag wie van de 27 leiders als eerste durft te springen.