Japan bereidt zich al jaren voor op Chinese exportmaatregelen, maar toch kunnen die pijn doen

„Absoluut onaanvaardbaar en uiterst betreurenswaardig”, noemde de Japanse kabinetschef Minoru Kihara het Chinese besluit om nieuwe exportregels in te stellen, die rechtstreeks tegen Japan zijn gericht. Het gaat om beperkingen op de uitvoer van zogenoemde dual‑use-goederen – technologieën en materialen die zowel civiel als militair gebruikt kunnen worden.

De Chinese maatregel is een nieuwe stap in een al weken durende ruzie tussen beide landen over een uitspraak van de Japanse premier Sanae Takaichi. Die zei in november dat een Chinese aanval op Taiwan een „potentieel levensbedreigende situatie” voor Japan zou vormen. Daarmee suggereerde ze dat Japan militair betrokken zou kunnen raken bij een conflict rond Taiwan.

Beijing reageerde woedend en eist dat de premier haar woorden terugneemt, maar dat heeft zij tot nu toe geweigerd. „Japanse leiders hebben recent foutieve uitspraken over Taiwan gedaan”, lichtte het Chinese handelsministerie de maatregelen dinsdag toe. Dat is „schaamteloze inmenging in Chinese interne aangelegenheden” en om China’s nationale veiligheid te beschermen verbiedt het daarom de levering van alle dual-use-goederen aan de Japanse strijdkrachten, voor militaire doeleinden, of „voor elk gebruik dat bijdraagt aan de vergroting van Japans militaire kracht”. Donderdag liet een woordvoerder van het ministerie weliswaar weten dat civiele handel niet onder de beperkingen valt, maar de vage formulering biedt Beijing genoeg ruimte om de druk naar eigen inzicht op te voeren.

Lees ook

Japans-Chinese ruzie over Taiwan strekt zich uit tot toeristen, handel en betwiste eilanden

De sancties leiden dan ook tot zorgen in Tokio, vooral omdat China volgens staatsmedia inmiddels overweegt de export van zeldzame aardmetalen verder te beperken. Die grondstoffen zijn cruciaal voor de Japanse industrie, onder meer voor elektrische auto’s, windturbines, medische apparatuur en computerchips. Afgelopen jaar zette Beijing dergelijke uitvoerbeperkingen al met succes in als wapen in de handelsoorlog met de Verenigde Staten.

Een stukje monaziet in het Geologisch Museum van China in Beijing. Uit het mineraal worden verschillende zeldzame aardmetalen gewonnen, waaronder cerium, lanthanum, en neodymium.

Foto Maxim Shemetov/Reuters

Betwiste eilanden

„Het is een effectief drukmiddel tegen Japan”, zegt Masayuki Masuda, hoofd van de China‑afdeling bij het Japanse Nationaal Instituut voor Defensiestudies. „Maar het is onwaarschijnlijk dat China op deze manier het conflict oplost.”

Het is namelijk niet de eerste keer dat China op deze manier economische druk inzet . In 2010 ontstond een vergelijkbare situatie na een incident bij de betwiste Senkaku‑eilanden, die door Japan worden bestuurd maar die China ook claimt als de Diaoyu‑eilanden. Een Chinese vissersboot ramde tegen een schip van de Japanse kustwacht, waarop de Chinese werd gearresteerd.

China eiste zijn vrijlating en begon vrijwel meteen de export van zeldzame aardmetalen naar Japan te vertragen, onder het mom van administratieve procedures. In Chinese steden braken, Japanse bedrijven werden belaagd en Japanse auto’s vernield.

De exportstop raakte Japan hard. De prijzen van deze grondstoffen verveelvoudigden en fabrieken kregen leveringsproblemen, waardoor productielijnen werden stilgelegd. Uiteindelijk diende Japan een klacht in bij de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Die gaf Tokio gelijk: China had gehandeld in strijd met de regels van de vrije handel, en Beijing trok de maatregelen uiteindelijk in. Maar de les was duidelijk. „Sindsdien is economische veiligheid een vast onderdeel van het Japanse overheidsbeleid”, zegt Masuda.

Aardmetalen uit eigen zeebodem

Het Japanse ministerie van Economie (METI) zette daarna diverse programma’s op om deze afhankelijkheid van China af te bouwen. Voor het komende jaar alleen al reserveert het ministerie ruim 177 miljard yen (973 miljoen euro) om de economische veiligheid te versterken.

Zo probeert Japan alternatieve importkanalen te ontwikkelen. JOGMEC, een speciaal opgericht overheidsfonds gericht op energie‑ en metaalzekerheid, investeerde in 2023 meer dan 20 miljard yen (ruim 130 miljoen euro) in mijnbouwprojecten in landen als Australië, Canada, Vietnam, India en Kazachstan.

Japan zet daarbij ook in op technologische oplossingen in eigen land, zoals hergebruik van zeldzame metalen uit gebruikte elektronica, waarvoor in 2023 ruim 5 miljard yen werd vrijgemaakt (destijds zo’n 34,5 miljoen euro). En bij de afgelegen eilandengroep Minamitorishima zijn rijke metaalafzettingen in de zeebodem gevonden, met onder meer kobalt, nikkel en zeldzame aardmetalen. De overheid werkt nu samen met nationale universiteiten om technologieën te ontwikkelen waarmee deze grondstoffen uit de eigen zeebodem gewonnen kunnen worden.

China gebruikt zijn economische macht nu openlijk om zijn zin te krijgen

Ook met subsidies en belastingvoordelen, en met strenger toezicht op buitenlandse overnames en investeringen, probeert de overheid bedrijven in strategische sectoren zoals halfgeleiders, batterijen en luchtvaartonderdelen te helpen hun afhankelijkheid van China verder te verminderen.

Toch blijft die afhankelijkheid groot. „In 2010 kwam meer dan 90 procent van de zeldzame aardmetalen uit China, dat is nu ongeveer 60 procent”, zegt Masuda. „Dat is al veel beter”, vindt hij. Maar volgens het Nomura Research Institute zou een exportverbod van drie maanden Japan toch zo’n 660 miljard yen kunnen kosten, wat neerkomt op ongeveer 3,6 miljard euro. Bij e

In Tokio groeit daarom de angst dat China zijn maatregelen verder uitbreidt. Volgens Yoshiaki Takayama, expert economische veiligheid bij het Japanse Instituut voor Internationale Betrekkingen (JIIA), bestaat de kans dat Beijing zelfs producten met een en een mogelijke militaire toepassing onder de exportregels laat vallen.

Auto’s van de Japanse fabrikant Subaru staan klaar voor de export in de haven van Yokohama. Chinese beperkingen op de uitvoer van zeldzame aardmetalen kunnen de Japanse autoindustrie flinke problemen bezorgen.

Foto Issei Kato/Reuters

„Ook gewone elektronica kunnen dan geraakt worden”, zegt Takayama. „Het is nu nog onduidelijk hoe streng China dit gaat handhaven.” Er is voorlopig nog geen lijst van bedrijven of gebruikers gepubliceerd, wat volgens hem een bewuste keuze is: „Zo houdt Beijing zelf de controle over wie ze willen treffen.” Die vaagheid zorgt voor onzekerheid bij Japanse bedrijven: „Maar als China namen noemt, riskeren ze dat bedrijven hun investeringen nu al gaan terugtrekken.”

Voorlopig blijft het onduidelijk wat de precieze gevolgen voor Japan zullen zijn. „Hoe groot de economische impact wordt, weten we nog niet”, concludeert veiligheidsexpert Masuda. „Tot nu toe lijken de effecten mee te vallen. Maar één ding is duidelijk: China gebruikt zijn economische macht nu openlijk om zijn zin te krijgen.”