Kamer worstelt met rechts-extremisme bij Forum voor Democratie

Dagenlang ontweek FVD-leider Lidewij de Vos lastige vragen van journalisten. En toen was daar dinsdagochtend plots een acht minuten durende video op X. Forum voor Democratie (FVD) wordt door de media „in een kwaad daglicht gesteld”, zei De Vos, en is slachtoffer van „verdachtmakingen, karaktermoord en demonisering”. De kritische verslaggeving zou alleen maar „gecreëerde ophef om een handvol oude berichten” zijn.

De Vos reageerde op publicaties in onder meer NRC en de Volkskrant. Daaruit bleek vorige week dat op de FVD-lijsten voor de komende gemeenteraadsverkiezingen meerdere personen staan die in het verleden actief waren voor extreemrechtse organisaties, zoals de Nederlandse Volks-Unie, Voorpost of de Geuzenbond, die vanwege hun anti-democratische karakter door de inlichtingendiensten in de gaten worden gehouden. Een aantal van deze kandidaten verheerlijkte ook terreur in appgroepen van jongerentak FVD of plaatste daar antisemitische berichten.

Lees ook

Leden van beruchte JFVD-appgroep staan hoger dan ooit op kandidatenlijst van Forum voor Democratie

Dat FVD openlijk extreemrechtse kandidaten op de lijsten plaatst, heeft lokaal gevolgen. In grote steden als Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Nijmegen gaven partijen van links tot rechts gezamenlijk verklaringen uit waarin samenwerking met FVD expliciet wordt uitgesloten.

Zorgwekkende ontwikkeling

De reactie van Lidewij de Vos op de ophef is veelzeggend, vindt Léonie de Jonge, hoogleraar rechtsextremismeonderzoek aan de Universiteit van Tübingen in Duitsland. „In zo’n geval heb je twee opties: je neemt als partij afstand van deze mensen en haalt kandidaten van de lijst. Of je doet dit: zeggen dat je geframed wordt, dat het maar uitzonderingen zijn”. De Jonge ziet in de houding van De Vos een zorgwekkende ontwikkeling. „FVD neemt geen afstand van extreemrechts gedachtengoed en de radicale stroming, voortkomend uit de jongerenclub waar De Vos ook is opgeleid, krijgt steeds meer de overhand binnen de partij.”

In de Tweede Kamer neemt het ongemak over Forum voor Democratie toe. Partijen van links tot rechts, blijkt uit een rondgang langs een aantal fracties, worstelen met de vraag of zij zich luider en openlijker moeten uitspreken tegen de ontwikkelingen bij de partij.

Geert Wilders (PVV) en Lidewij de Vos (FVD) voorafgaand aan de Troonrede in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag.

Foto Bart Maat

Voor de meeste partijen buiten het radicaal-rechtse kamp, dat naast FVD bestaat uit de PVV, de onlangs afgesplitste groep-Markuszower en JA21, geldt dat zij weinig tot geen contact hebben met FVD. Ook treden zij niet vaak in overleg Forum-Kamerleden over bijvoorbeeld het gezamenlijk ondertekenen van moties.

Anders gebeurt dit soms wel: zo was vorige week in het Kamerdebat over het coalitieakkoord te zien dat Lidewij de Vos contact zocht met GroenLinks-PvdA over de motie-Klaver. De Vos wilde volgens betrokkenen die motie, waarin de toekomstige minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA werd opgeroepen de AOW-leeftijd niet te verhogen, mede ondertekenen, maar dit werd door GroenLinks-PvdA geweigerd. Deze fractie laat FVD uit principe geen handtekening zetten onder haar moties. FVD stemde uiteindelijk wel voor de motie-Klaver, maar laat weten de houding van GroenLinks-PvdA te „betreuren”.

Nog geen landelijk cordon sanitaire

Van een echt landelijk cordon sanitaire, waarbij een partij volledig wordt genegeerd door andere partijen, is bij FVD nog geen sprake. In Duitsland bestaat dat wel al jaren rond de AfD, daar heet het cordon de ‘Brandmauer’. Dat gaat veel verder dan de Nederlandse praktijk, zegt De Jonge. „De afspraak in de Bondsdag is dat een partij een motie niet indient of terugtrekt als deze alleen dankzij steun van de AfD een meerderheid haalt. De brandmuur moet zo voorkomen dat de extreme ideeën van de AfD invloed hebben op het beleid.”

De AfD levert al burgemeesters en is soms lokaal zo groot dat zonder de partij geen coalities meer mogelijk zijn

De Brandmauer vertoont in Duitsland overigens scheurtjes. Zo diende CDU-leider en huidig bondskanselier Friedrich Merz vorig jaar een motie in om het migratiebeleid aan te scherpen die het dankzij de steun van de AfD haalde, wat tot grote ophef leidde. Lokaal brokkelt de Brandmauer nog veel sneller af, ziet De Jonge. „De AfD levert al burgemeesters en is soms lokaal zo groot dat zonder de partij geen coalities meer mogelijk zijn.”

In de Tweede Kamer is er geen enkele fractie die uit principe tegen elke FVD-motie stemt. Ze krijgen wel weinig steun: twaalf van de 160 werden sinds het aantreden van het kabinet-Schoof in juli 2024 aangenomen, blijkt uit opgevraagde gegevens van de Tweede Kamer. De PVV steunde in die periode het vaakst een motie van FVD: 99 keer. Verder zijn de verschillen groot: de SGP steunde bijvoorbeeld 52 keer, de SP 35, GroenLinks-PvdA 5 keer en Volt het minst vaak met 3 keer.

Minderheidskabinet is nieuwe test

Een nieuwe test voor de omgang met FVD wordt de komst van het minderheidskabinet, dat afhankelijk zal zijn van wisselende meerderheden en waarvoor de zeven zetels van FVD getalsmatig van belang kunnen zijn. Bronnen bij de formerende partijen zeggen dat D66, VVD en CDA geen concrete afspraken hebben gemaakt over de vraag of bewindslieden straks met FVD mogen praten over steun aan begrotingen of wetsvoorstellen.

Onderhandelingen met Forum worden wel onwaarschijnlijk en onwenselijk geacht, omdat het nieuwe kabinet niet afhankelijk wil lijken van FVD. Ook zijn inhoudelijke verschillen groot. FVD laat weten ieder voorstel van het minderheidskabinet op inhoud te zullen beoordelen en „altijd bereid te zijn het gesprek aan te gaan over de begroting en andere deelonderwerpen”.

Je moet waakzaam zijn, maar dan is het juist belangrijk om wat een partij als FVD zegt in het debat te weerspreken

In de Kamer wordt verschillend gedacht over welke strategie het beste werkt. Volt-leider Laurens Dassen trok in de verkiezingscampagne aandacht door een debat over klimaat met FVD-leider Lidewij de Vos op NPO Radio 1 te weigeren. Sindsdien probeert hij ook in de Kamer te veel debat met FVD te vermijden, „om er zo voor te zorgen dat hun gedachtegoed niet gemakkelijk verder verspreid wordt”. Alleen bij „feitenvrije onzin” staat Dassen nog wel eens op, zegt hij. ChristenUnie-fractievoorzitter Mirjam Bikker staat er wat pragmatischer in en is niet zo van de boycots in het parlement. „Je moet waakzaam zijn, maar dan is het juist belangrijk om wat een partij als FVD zegt in het debat te weerspreken.”

Hoogleraar De Jonge hoopt dat partijen in de Kamer meer samen gaan optrekken en „een democratisch front vormen” tegen FVD. „De vraag die hier voorligt is hoe je de democratie beschermt tegen vijanden van binnenuit — en die gaat over ideologische scheidslijnen heen.”

Lees ook

Populisme is een symptoom van de crisis, niet de aanjager