Lokale verkiezingen zijn ook steeds meer écht lokaal

Het eerste gesprek dat Mik Borsten over een nieuwe politieke partij in Amersfoort voerde, was meteen leuk. Hij, „van huis SP’er”, zat tegenover twee broers, „van huis uit VVD’ers”. „Maar we concludeerden al snel dat links en rechts in een stad niet bestaan. Je wilt pragmatisch dingen oplossen.” Borsten had zich druk gemaakt over het parkeerbeleid in de Utrechtse gemeente. Hoewel driekwart van de stemmers bij een raadgevend referendum tegen een plan voor betaald parkeren stemde, kwam dat er toch. Zo werd KeiHart voor Amersfoort geboren. Woensdag haalde de partij, met het terugdraaien van het parkeerbeleid als eerste speerpunt, vanuit het niets zes zetels.

Peter Mols zegt dat hij „intrinsiek” nog dezelfde persoon is als een jaar geleden. „Bepaalde waarden en principes”, zegt het raadslid uit Weert, „zitten mij nog steeds hoog”. Toch veranderde er het afgelopen jaar iets. Zeven jaar lang zat hij voor het CDA in de gemeenteraad. „Maar mensen zien op het Achtuurjournaal partijleider Henri Bontenbal en reflecteren hun mening over hem op de lokale politiek, terwijl daar hele andere thema’s spelen.” Mols stapte uit de partij, begon voor zichzelf en werd woensdag met zijn OnsWeert met zeven zetels meteen de op-één-na grootste van de gemeente. Zóveel mensen, zegt hij, „hadden we in het gesternte van het CDA nooit aangetrokken”.

Lokale partijen werden deze week bij de gemeenteraadsverkiezingen veruit de grootste. Ze kregen ruim een derde van de stemmen, veel meer dan de 14,2 procent die de grootste landelijke partij, GroenLinks-PvdA, haalde. Nooit eerder kregen de ‘lokalen’ zoveel stemmen.

Maar dé lokalen? Achter het landelijke beeld gaat een veelheid aan politieke verschillen, verhalen en verklaringen schuil. Dé lokale partij, zegt politiek wetenschapper Hans Vollaard, die als universitair hoofddocent politicologie aan de Universiteit Utrecht onderzoek doet naar gemeentelijke democratie, bestaat dan ook niet. „Je kan ze niet op één hoop vegen, de ene lokale partij is de andere niet.”

In het Groningse Westerwolde bijvoorbeeld, ging Samen voor Westerwolde van nul naar vier zetels, waarmee het gedeeld de grootste partij werd. Maar uit het niets? „Ik ben al 24 jaar actief in de lokale politiek”, zegt lijsttrekker Wietze Potze, de laatste twaalf jaar als wethouder namens de PvdA.  „Maar samen met een partijgenoot ben ik eruit gestapt, om twee redenen: ik werd niet opnieuw de lijsttrekker en we zijn tegen de fusie met GroenLinks.”

Het succes van die nieuwe partij vindt hij gemakkelijk te verklaren: „We hebben gewoon de kiezers van de PvdA meegenomen, de oude PvdA-kiezer die echt voor de sociaaldemocratie staat.” Hij pakt de uitslagen per stembureau erbij en wijst op een sporthal in Ter Apel, een van de negentien dorpen in de fusiegemeente. „Daar was de PvdA altijd heel groot, maar nu halen ze vrijwel niets meer. En wij wel.”

De winst van zijn partij heeft weinig te maken met het aanmeldcentrum voor asielzoekers in Ter Apel, zegt hij. „Ter Apel is veel meer dan de overlast en de groep mensen die daar iets van vindt. Er is een grote groep mensen die er weinig last van heeft, die je niet hoort op sociale media en die vindt dat er plek moet zijn voor echte vluchtelingen. Er is brede instemming dat het centrum moet blijven.” De enige partij die wel wil dat het centrum vertrekt, de PVV, haalde in Ter Apel 479 stemmen, somt hij op. „Te weinig voor één zetel. Wij haalden er 909. Tel je de stemmen op voor alle partijen die vóór het centrum zijn, dan gaat het om bijna vier zetels puur en alleen uit Ter Apel.”

In sommige andere gemeenten wonnen juist wél partijen die zich expliciet tegen asielzoekerscentra uitspraken. Zo werd in het Noord-Hollandse Stede Broec de nieuwe partij Rechts Stede Broec met zes zetels de grootste. In Harderwijk groeide Gemeentebelangen van drie naar negen zetels. In Hardenberg won Doen ’22, een partij die vier jaar geleden net na de verkiezingen van het CDA afsplitste, tien zetels. In die gemeente ging kort voor de verkiezingen een azc toch níet dicht, ondanks eerdere afspraken met het Centraal Orgaan Asielzoekers (COA). Doen ’22 voerde campagne vóór sluiting.

Maar bij de grootste lokale winnaar speelde geen azc, maar een voorgenomen gemeentelijke herindeling een belangrijke rol. In het Gelderse Westervoort won de nieuwe partij Wij Westervoort 44 procent van de stemmen. De partij, geleid door een wijkverpleegkundige die niet eerder politiek actief was, wil dat na de fusie met drie andere gemeenten het dorp „sterk vertegenwoordigd” blijft en inwoners inspraak krijgen. En: „De dorpse cultuur en tradities blijven bestaan.”

Lokale overwegingen

In kiezersonderzoeken ziet Vollaard ook: lokale verkiezingen zijn steeds meer ook echtlokaal geworden, in plaats van een reflectie van de landelijke politiek. Toen het kiezers in 1982 voor het eerst gevraagd werd, zei nog ruim de helft dat landelijke politieke overwegingen de stem voor de gemeenteraad bepaalden. Dat jaar haalden lokale partijen 11 procent van de stemmen; de PvdA domineerde nog in de grote steden en het noorden, het CDA in het oosten en zuiden.

Maar in de decennia daarna gingen kiezers steeds meer belang hechten aan lokale overwegingen, zegt Vollaard. Sinds 2018 geeft een meerderheid van de kiezers aan dat zulke afwegingen de stem bepalen; vier jaar geleden speelde voor slechts 14 procent alleen de landelijke politiek een rol (het kiezersonderzoek van dit jaar is nog gaande). Maar de stem op lokale partijen verklaren als een afkeer van de landelijke politiek is te simpel, zegt Vollaard. „Ruim 70 procent van de mensen die nu op lokale partijen stemden, gaf in een onderzoek van I&O aan dat ze dat níet deden om tegen het kabinet te stemmen.”

Dat belang van het lokale uit zich ook in de ideeën van de partijen. „Veel lokale partijen hebben een grote nadruk op het koesteren van lokale tradities en gemeenschap”, zegt Vollaard. „En kiezers op lokale partijen voelen een grotere verbondenheid met de gemeente.” Je kunt daar wellicht de analyse van de Engelse journalist David Goodhart opplakken, die schreef over ‘somewheres’, mensen die geworteld zijn in een sterke gemeenschap op één plaats, vooral buiten de grote steden, en ‘anywheres’, die kosmopolitischer zijn en vaker in grote steden wonen. Hoe minder stedelijk een gemeente is, blijkt uit een data-analyse van deze verkiezingen, hoe populairder lokale partijen er zijn.