Met Orbán in de achteruitkijkspiegel ziet Brussel kansen voor Oekraïne in de EU

Verschillende Europese kopstukken willen vaart maken met de gesprekken met Oekraïne over toetreding tot de Europese Unie, nu ze voelen dat het tij mee zit. Met het naderende vertrek van de Hongaarse premier Viktor Orbán is de grootste dwarsligger van het toneel verdwenen.

Dat optimisme werd gevoed nadat de 27 EU-landen donderdag akkoord gingen met een gezamenlijke lening van 90 miljard euro aan Oekraïne en een nieuwe ronde sancties tegen Rusland. Beide werden de afgelopen weken door Hongarije met een veto geblokkeerd.

Orbán is formeel nog enkele dagen of weken premier, maar voor veel collega’s voelt het nu al alsof een nieuwe tijd voor Europa en Oekraïne is aangebroken. Péter Magyar, Orbáns opvolger, heeft gezegd een meer constructieve houding in de EU na te streven.

„Nu is de tijd rijp om vooruit te kijken naar (…) de volgende stap”, zei António Costa, de voorzitter van de Europese Raad, aan de vooravond van een EU-top in de Cypriotische kustplaats Ayia Napa. Samen met Ursula von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie, prees Costa „de aanzienlijke vooruitgang die Oekraïne heeft gemaakt op zijn toetredingspad naar de EU”.

Samen riepen ze op om „zonder vertraging” de onderhandelingen met Oekraïne te beginnen. Oekraïne werd kort na de Russische invasie in 2022 kandidaat-lid van de EU. De onderhandelingen zijn echter nooit begonnen, wederom door een veto van Hongarije. Bij die onderhandelingen worden tal van onderwerpen in setjes, zogenaamde clusters, besproken.

„Wij zijn klaar om met de clusters te beginnen”, zei Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Ook hij was donderdag op Cyprus, om een gesprek met de EU-leiders bij te wonen. „En ik denk dat de EU ook klaar is om ons hierbij te steunen.”

„Aan alle voorwaarden is voldaan om de komende weken en maanden met de eerste clusters (…) te beginnen”, zo vatte een EU-functionaris het gesprek samen dat Zelensky op Cyprus met zijn collega’s had.

Lange weg te gaan

Ook als alle EU-landen nu inderdaad akkoord gaan met het begin van de gesprekken, is Oekraïne nog altijd ver verwijderd van een daadwerkelijk lidmaatschap. Toetredingsgesprekken duren doorgaans vele jaren, en Oekraïne zal nog een groot aantal hervormingen moeten doorvoeren.

Zo leven in veel Europese hoofdsteden grote zorgen over de corruptie en de armoede in het land. Oekraïne is zo groot en arm dat de kosten hoog uitvallen: veel netto-ontvangers in de EU zullen netto-betalers worden. Een voorstel om het land volgend jaar al toe te laten treden is een kansloze suggestie, zo herhaalden meerdere regeringsleiders op Cyprus. Pogingen van Costa om de onderhandelingen te versnellen, bijvoorbeeld door ze ondanks veto’s te laten beginnen, konden eerder op verzet rekenen, ook van Nederland.

De Belgische premier Bart De Wever stuurde donderdagavond aan op een soort lidmaatschap-light: „Wellicht zal er een model uitgewerkt worden om Europa uit te breiden in verschillende lagen.” Zo’n ‘Europa van meerdere snelheden’ is vaker geopperd. Oekraïne zou in een dergelijk scenario bijvoorbeeld niet dezelfde vetomacht krijgen, of minder toegang tot subsidies.

Ook Rob Jetten toonde zich bereid om over „alternatieve routes” na te denken. „We hebben in het verleden gezien dat we landen te vroeg volwaardig lid hebben gemaakt en dat we daar met z’n allen de prijs voor hebben betaald”, aldus de Nederlandse premier. „Dat vraagt misschien ook een beetje creativiteit.”

Zelensky had juist gezegd wél zo’n volwaardig lidmaatschap na te streven. „Oekraïne verdedigt zichzelf en verdedigt ook Europa. En dat verdedigen is niet symbolisch: er sterven echt mensen”, aldus de Oekraïense president. „Ik geloof dat we een volwaardig lidmaatschap van de Europese Unie verdienen.”

De Kroatische premier Andrej Plenković herinnerde de pers eraan dat zijn land, het jongste EU-lid, de onderhandelingen „relatief snel” had doorlopen en er alsnog zes jaar over deed voordat het in 2013 toetrad.