Nederland krijgt precies wat het niet wil in de Brusselse begrotingsdiscussie: meer geld, minder vernieuwing

Nederlandse ministers van Financiën hebben een reputatie in Brussel: direct en weinig diplomatiek. Wie dat dreigde te vergeten, werd er donderdag nog eens aan herinnerd door Eelco Heinen (VVD). Die reageerde zuinigjes op de nieuwste tussenstand in de saga rond de volgende Europese begroting: „Het enige positieve aan dit voorstel is dat het laat zien hoe het niet moet.”

Verschillen benadrukken, dat hoort bij onderhandelingen, weet iedereen in Brussel. Zeker als het gaat om de meerjarenbegroting die voor zeven jaar geldt en waar in één akkoord honderden, duizenden miljarden worden verdeeld. Dan zet je vaak qua retoriek een tandje bij, om je positie te verduidelijken. Maar aan Heinens woorden was weinig gespeeld: voor Nederland en zijn zuinige bondgenoten dreigt de begrotingsdiscussie op alle manieren de verkeerde kant op te bewegen.

Het door Heinen gehekelde voorstel is het werk van Cyprus. Dat had, als roulerend EU-voorzitter, de taak de volgende discussieronde af te trappen en een compromis te vinden tussen de uiteenlopende standpunten van de 27 EU-hoofdsteden. Een ‘landingszone’ in Brussels jargon.

Volgens critici is daar weinig van terecht gekomen. „Dit komt niet in de buurt van een landingszone”, zegt een diplomatieke bron die anoniem wil blijven. „Dit staat zó ver af van waar wij willen uitkomen.” Een ander: „Dit is geen basis voor een geloofwaardige onderhandeling.”

Drastische verbouwing

Vorig jaar zag het er nog overzichtelijk uit. De Europese Commissie lanceerde in de zomer haar openingsbod voor de nieuwe begroting, waarin de verdeling van het geld van 2028 tot 2035 wordt vastgelegd. Nederland was direct fel gekant tegen de omvang, die hoger uitviel dan in eerdere EU-begrotingen: ruim 280 miljard euro per jaar, 2.000 miljard euro in totaal.

Maar daar stond iets tegenover dat Nederland wél beviel. Voorzitter Ursula von der Leyen had een drastische verbouwing van de begroting voor ogen. Er zou minder geld vloeien naar tal van oude potjes zoals landbouwsubsidies en EU-gelden voor arme regio’s, en veel meer naar innovatie en buitenlandbeleid. Het budget voor onderzoek werd verdrievoudigd, dat voor migratiebewaking ook. En Brussel zou vaker voorwaarden stellen in ruil voor subsidies.

En nu? Een jaar later is van een kleinere begroting amper sprake en hapert ook de grote modernisering. Het door Cyprus opgestelde onderhandelingsstuk, de zogenaamde „negotiation box” of „negobox”, bezuinigt slechts 2 procent weg van Von der Leyens voorstel. Daar had van de zuinige landen wel een nul achter gemogen. Heinen sprak donderdag spottend van een „no-go box”.

De frustratie in deze groep is nog groter doordat het geld juist wordt weggehaald bij de nieuwe fondsen die de concurrentiekracht en de internationale rol van de Europese Unie moeten vergroten. Een van de diplomaten sneert: „Besteed je je geld aan de toekomst of aan meer van hetzelfde? Gaan we zorgen dat we de AI-race winnen of dat we meer koeien hebben?”

Oude fondsen

Waar de zuinige landen treuren, zien landen als Spanje, Italië en Polen hun wensen juist vervuld. Zestien landen verenigden zich de afgelopen maanden als de ‘vrienden van cohesie’. Zij gingen de barricaden op om de oude fondsen voor regio- en landbouwgelden, formeel cohesiefondsen geheten, in stand te houden.

Het Cypriotische team dat de stukken had voorbereid, verdedigde zich donderdag tegen beschuldigingen dat het onder druk zou zijn gezet door de ‘gulle landen’. Ook in dit voorstel gaat er fors meer geld naar onderzoek en concurrentiekracht dan in vorige EU-begrotingen, benadrukte Marilena Raouna, de Cypriotische staatssecretaris voor Europese Zaken. En nog altijd slinkt de omvang van het geld voor landbouw en regio’s, zowel relatief als absoluut.

Maar voor het groepje zuinige landen – dat zichzelf nu als ‘moderniseerders’ in de markt probeert te zetten – zijn de loopgraven na deze week alleen maar dieper geworden. Als nettobetalers zijn ze altijd al gebrand op het terugdringen van een al te grote begroting. Nu is daar, mede dankzij de grote plannen van Von der Leyen, de wens om vergaande hervormingen bijgekomen.

Harde kern

Er is nog tijd. Een akkoord wordt niet voor het eind van dit jaar, en vermoedelijk pas volgend jaar verwacht. Maar in de zuinige landen wordt nu wel de vraag opgeworpen of hun aanpak wel zoden aan de dijk zet. Dat Von der Leyen sinds de presentatie van haar plannen al deels terugkrabbelde, door toch meer geld vast te leggen voor boeren en regio’s, versterkt dat gevoel.

Lees ook

Die 2.000 miljard euro is een bijzaak in de Europese begrotingsdiscussie

De harde kern van deze groep bestaat naast Nederland uit Denemarken, Duitsland, Finland, Oostenrijk en Zweden. Frankrijk en België praten ook mee, al ligt hun positie gecompliceerder. Zij staan sympathieker tegenover extra belastingen of zelfs gezamenlijke leningen dan de rest, maar zijn vanwege hun eigen krappe begrotingen tegelijkertijd noodgedwongen zuiniger dan voorheen.

Ook Ierland, dat de voorzittershamer binnenkort van Cyprus overneemt, zit erbij, maar Dublin kan zich vanwege die aanstaande rol minder luid uitspreken.

De vraag is met name hoe landen ‘in het midden’ zich zullen uitspreken als de onderhandelingen echt losbranden. Zo steunden de Baltische landen het initiatief van de Cohesievrienden, maar gelden zij ook als sympathisant voor de zuinige landen. En een land als Polen zal op enig moment van een netto ontvanger een netto betaler worden. Ook dat vooruitzicht kan de verhoudingen beïnvloeden.

Bovendien: diplomaten uit het zuinige kamp herinneren er fijntjes aan dat hun clubje numeriek weliswaar in de minderheid is, ze vormen wel een groter deel van de Europese economie – en daarmee ook van de EU-begroting. „We leveren een enorme bijdrage aan de begroting”, aldus een van hen. „We leveren een enorme bijdrage aan Oekraïne. Wij doen ons deel.”