Nederland onthield zich van stem bij VN-besluit over het slavernijverleden. Bittere reacties: ‘Excuses worden zo teruggedraaid’

De trans-Atlantische slavenhandel is officieel de „ernstigste misdaad tegen de menselijkheid”, zo besloten de Verenigde Naties afgelopen woensdag. De resolutie werd ingediend door Ghana en ondersteund door 123 landen. Drie landen stemden tegen: de Verenigde Staten, Israël en Argentinië. Nederland en 51 andere lidstaten onthielden zich van stemming.

Volgens António Guterres, secretaris-generaal van de VN, heeft de trans-Atlantische slavenhandel de kern van het menselijk bestaan ​​aangetast, gezinnen verscheurd en gemeenschappen verwoest. De slavernij heeft bijna vierhonderd jaar geduurd. Tussen de vijftiende en de negentiende eeuw werden ten minste 12,5 miljoen Afrikanen ontvoerd en verkocht.

De resolutie is niet juridisch bindend, maar bedoeld om landen aan te zetten tot „concrete stappen naar oplossingen” en herstelbetalingen voor nazaten van tot slaaf gemaakten. De stemming vond plaats op een dag met symbolische betekenis, namelijk de internationale herdenkingsdag voor slachtoffers van de slavernij.

‘Excuses onoprecht’

De hele Europese Unie onthield zich van stemming. In de Nederlandse stemverklaring schrijft de Permanente Vertegenwoordiger bij de Verenigde Naties onder meer dat Nederland zich „onverminderd” blijft inzetten „voor de bestrijding van racisme en discriminatie”. Maar Nederland kan niet „instemmen met de invoering van een hiërarchie van misdaden tegen de menselijkheid”, schrijft de vertegenwoordiger. Het gaat om de woorden „ernstigste misdaad”: dat zou impliceren dat andere mensenrechtenschendingen minder erg zouden zijn. Daar zegt Nederland niet achter te staan.

Verder stelt de vertegenwoordiger dat Nederland niet wil dat het internationale recht met terugwerkende kracht wordt toegepast. „Inclusief de implicatie van een wettelijke verplichting tot schadevergoeding voor handelingen die op het moment van de handeling geen schending van het internationaal recht vormden.”

De Nederlandse VN-vertegenwoordiger benadrukt „de diepe onrechtvaardigheid” van de slavernij, en wijst op de excuses die de Nederlandse regering in 2022 aanbood voor de rol van de Nederlandse staat in het slavernijverleden. Koning Willem-Alexander sloot zich daar een jaar later bij aan.

Lees ook

Aan de Surinamerivier wordt de koning vergiffenis geschonken

Het kabinet stelde destijds 200 miljoen euro beschikbaar om kennis en bewustwording over het slavernijverleden te stimuleren. „We delen niet alleen het verleden, maar ook de toekomst. Dus zetten we vandaag een komma, geen punt”, zei toenmalig minister-president Mark Rutte (VVD) in zijn toespraak.

Maar „als je zegt dat er een komma is, verwachten we dat er meer komt”, zegt Jerry Afriyie, voormalig leider van Kick Out Zwarte Piet, mensenrechtenactivist en dichter. De formele excuses van de Nederlandse regering worden met de onthouding van stemming „teruggedraaid”, vindt Afriyie. „Met het excuus hebben we stappen naar voren gezet. Die worden teruggedraaid. Deze keuze komt over alsof je nazaten niet serieus neemt. Het maakt de excuses onoprecht.”

‘Bewustwordingsfonds’

Die mening wordt gedeeld door het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis (NiNsee): „Wat zijn de eerder gemaakte excuses van zowel premier als koning waard als deze mondiale erkenning door Nederland niet wordt gesteund?”, aldus voorzitter Dave Ensberg-Kleijkers in een verklaring. De organisatie ziet dat de Nederlandse opstelling onrust heeft veroorzaakt in de Afro-Caribische gemeenschap in Nederland, en in het Caribisch gebied en Suriname. Volgens het NiNsee gaat Nederland voorbij aan „het belang van het organiseren van een proces van herstel en reparatie” door niet mee te stemmen bij de VN.

Dat is precies het knelpunt, weet Dagmar Oudshoorn, voormalig voorzitter van het Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden. „De VN-resolutie gaat over reparatie, maar de 200 miljoen euro van Nederland was daar niet voor bedoeld. Dat was een ‘bewustwordingsfonds’.” Van herstelbetalingen is nooit sprake geweest, ondanks het nadrukkelijke advies van haar college.

Lees ook

Ongeduld over herstelbetalingen bij Nationale Slavernijherdenking: ‘Maak van beloften nu ook beleid’

Het kabinet wilde de 200 miljoen euro vooral gebruiken om meer kennis en bewustwording over het slavernijverleden te integreren in het onderwijs, het slavernijverleden te ‘erkennen en herkennen’ (daarom werd het Herdenkingscomité Slavernijverleden opgericht) en discriminatie tegen te gaan.

Maar nazaten van tot slaaf gemaakten hoeven niet bewust te worden gemaakt van de schade van de slavernij, benadrukt Oudshoorn. „Herstel is veel breder dan dat. We zijn in Nederland nog niet eens begonnen aan reparatie.” Nederland moet dat niet doen omdat ze zich nu aan de VN-resolutie moeten houden, zegt Oudshoorn, „maar omdat ze die excuses hebben aangeboden. Herstel is daar onlosmakelijk aan verbonden”.

Als de herstelbetalingen gaan komen, zullen die nooit het „onrecht dat mensen is aangedaan kunnen afkopen”, zegt Afriyie. „Er is geen bedrag in de wereld dat de grootste misdaden recht kan trekken.” Investeren in het wegwerken van de achterstandspositie van nazaten is wel echte ‘reparatie’ volgens Afriyie.

„We vinden herstelbetalingen voor de Tweede Wereldoorlog heel normaal, en terecht. Maar ook de slavenhandel is niet ver weg, er zijn mensen van wie de opa’s en oma’s nog in slavernij leefden. Na de afschaffing ging ook niet alles meteen goed. De gevolgen van slavernij worden nog steeds gevoeld.” Discriminatie, institutioneel racisme en uitsluiting zijn nog altijd aanwezig, zegt hij. „Nederland is divers geworden door ons koloniale en slavernijverleden, door onze misdaden tegen de menselijkheid. Maar nu, op een internationaal en historisch moment laat ook het huidige Nederland zijn normen, waarden en menselijkheid in de steek.”

Lees ook

Lokale projecten genoeg, maar: ‘Excuses voor het slavernijverleden moeten wel inhoud krijgen’