Nieuwe bondscoach Xavi moet een ‘cultuurverandering’ realiseren bij Oranje, maar hoe gaat hij dat precies doen?

Na zes jaar Ronald Koeman als bondscoach, verdeeld over twee periodes, is de top van de KNVB deze zomer tot de conclusie gekomen dat het een andere koers wil inslaan bij het Nederlands elftal. De bond hoopt dat de aanstelling van Xavi Hernández, die dinsdagmiddag in Zeist wordt gepresenteerd als bondscoach, een nieuw tijdperk markeert voor Oranje.

Na een zeer teleurstellend WK heeft Xavi het momentum om het Nederlands elftal te gaan vernieuwen en een flinke dosis energie te geven. De energie die de laatste periode onder Koeman te vaak ontbrak.

In de gesprekken die de KNVB-top onder leiding van directeur topvoetbal Nigel de Jong voerde met Xavi raakten zij overtuigd van zijn gedrevenheid. Xavi is „op dit moment de beste keuze” vanwege de „passie en dominantie die hij uitstraalt”, zei De Jong afgelopen weekend bij de NOS. Een KNVB-bestuurder zegt op voorwaarde van anonimiteit tegen NRC dat Xavi „een cultuurverandering” moet realiseren waarin meer geëist zal worden van spelers.

Xavi, een van de beste middenvelders deze eeuw, werd groot in een omgeving waarin de lat hoog lag. Met FC Barcelona won hij vier keer de Champions League, met Spanje werd hij wereldkampioen in 2010 en Europees kampioen in 2008 en 2012. Als speler had hij veel van wat het moderne Oranje te vaak mist – discipline, techniek, creativiteit en een feilloos gevoel voor timing en ruimte.

Niet zonder risico

Als coach is hij relatief jong (46) en onervaren. Bondscoach was hij nog niet eerder. De afgelopen twee jaar werkte hij, na zijn ontslag bij FC Barcelona, niet als trainer. Dat maakt de aanstelling van Xavi, de eerste buitenlandse bondscoach in bijna vijftig jaar, een gewaagde keuze.

Dominantie in balbezit is fundamenteel in zijn spelopvatting – niet alleen in zijn tijd als sleutelspeler in het superieure positiespel onder Pep Guardiola, maar nu ook als trainer. Bij achtereenvolgens Al Sadd in Qatar (2019-2021) en FC Barcelona (2021-2024) propageerde hij die offensieve speelwijze. Zo konden driehoekjes worden gemaakt, overtallen gecreëerd, buitenspelers in een-tegen-een situaties gebracht.

„Goed spelen betekent voor mij: de bal in bezit hebben”, zei Xavi in 2018 in de Spaanse sportkrant Marca, enkele maanden voor hij begon als coach bij Al Sadd. „Ik heb het moeilijk als ik de bal niet heb. Goed spelen is twintig of dertig passes aan elkaar rijgen om openingen te vinden of een vrije speler te bereiken.”

Xavi tijdens de finalewedstrijd Nederland – Spanje op het WK voetbal in Zuid-Afrika, 2010.

Foto Getty Images

Xavi begint bij Oranje op een moment dat toplanden weer uitgaan van combinatiespel en balbezit. Spanje, Europees kampioen in 2024 en wereldkampioen in 2026, bewees op die manier succesvol te kunnen zijn.

Jarenlang was reactievoetbal de trend, onder meer bij Frankrijk, wereldkampioen in 2018 en finalist in 2022. Dat gold ook voor Oranje onder Louis van Gaal op de WK’s van 2014 en 2022. Het WK in Noord-Amerika liet zien dat een offensieve strategie, mits een team voldoende kwaliteit heeft, kan lonen. Het past in de lijn waar Xavi als trainer voor staat.

Interessant wordt of Xavi als bondscoach voldoende invloed kan uitoefenen om zijn aanvallende doctrines over te brengen. Zijn dominante speelwijze vergt veel afstemming, qua timing, positionering en onderlinge afstanden. Maar interlandvoetbal is zeer gefragmenteerd. De periodes met het nationale team zijn kort en verspreid door het jaar – in de vernieuwde voetbalagenda vier per seizoen.

Tijd en gelegenheid om tactisch te trainen zijn beperkt. Pas in de voorbereiding op eindtoernooien is er ruimte om vaker gericht te trainen. De uitdaging voor Xavi wordt om in die korte periodes zijn spelpatronen in te slijpen – al bewijst bondscoach Luis de la Fuente bij Spanje dus dat het kan.

Vernieuwde aanpak

Een ander cruciaal aspect dat hij bij Oranje zal moeten ontwikkelen om succesvol te kunnen zijn, is strafschoppenseries. Oranje werd op de laatste drie WK’s waar het aan deelnam (2014, 2022, 2026) op die manier uitgeschakeld. Dat vraagt om een vernieuwde aanpak. Daarin heeft Xavi als trainer weinig ervaring – met één (gewonnen) strafschoppenserie bij FC Barcelona in de Spaanse Supercup in 2023.

Standaardsituaties worden hoe dan ook een steeds belangrijker onderdeel. Bij het laatste WK vielen 54 van de in totaal 308 goals uit corners, vrije trappen, verre ingooien en penalty’s (17,5 procent). Bij FC Barcelona viel op dat de ploeg van Xavi in de seizoenen 2022-2023 en 2023-2024 vrij laag scoorde uit vrije trappen en corners, blijkt uit cijfers van databureau Opta. Maar ze kregen er ook weinig doelpunten uit tegen.

Ander belangrijk vraagstuk is de toekomst van aanvoerder Virgil van Dijk, al acht jaar de absolute leider van Oranje. Op het WK oogde hij vermoeid en kwetsbaar in de duels. Zoals ook de interlandcarrière van aanvalsleider Memphis Depay ontegenzeggelijk richting het einde loopt.

Willen zíj verder – en wil Xavi met hén verder? Bij FC Barcelona schroomde hij niet om oud-ploeggenoot en clublegende Gerard Pique ernaast te zetten – wat het einde van diens spelerscarrière betekende. „Het is niet leuk om dit soort beslissingen te nemen, maar ik moet keuzes maken in het belang van het team”, zei Xavi destijds. Mochten Van Dijk en Depay stoppen bij Oranje, dan geeft dat Xavi ruimte om een nieuwe hiërarchie op te bouwen.