Nu het laatste kernwapenverdrag verloopt, is deze deskundige somber: ‘De hardliners hebben de politieke wind mee’

Maximaal 1.550 kernkoppen, gemonteerd op intercontinentale ballistische raketten of bedoeld voor strategische bommenwerpers of onderzeeërs. Met de garantie dat je grootste rivaal zichzelf dezelfde beperking oplegt, en je bij elkaar kunt controleren of dat echt zo is. Die verregaande afspraak legde in 1991 de kernwapenwedloop tussen de Verenigde Staten en Rusland aan banden.

De stabiliteit die dat bracht, beviel zo goed dat de twee regeringen in 2010 een nieuwe versie van de afspraken maakten. Maar donderdag verloopt dat New Start-verdrag, zonder dat een andere overeenkomst in zicht is.

In de voorbije jaren spraken beide landen steeds openlijker over modernisering van hun strategische arsenalen. De Amerikaanse president Donald Trump vroeg zich vorig jaar af waarom zijn krijgsmacht „niet meer aan nucleaire proeven doet”. In het nieuwe document over de Amerikaanse strategische plannen van het ministerie van Defensie zijn plannen opgenomen voor het ‘Golden Dome’-raketafweersysteem, dat volgens Moskou het strategische evenwicht zal ondermijnen.

Met het wegvallen van New Start komt een einde aan de afspraken waarmee de twee grootste kernwapen-rivalen van de Koude Oorlog hun concurrentie beteugelden. Analisten waarschuwen voor nieuwe instabiliteit. Hoeveel gevaarlijker is de wereld vanaf vrijdag?

Volgens kernwapenexpert Hans Kristensen zullen de gevolgen van het wegvallen van New Start niet direct merkbaar zijn, maar door de grotere strategische onzekerheid die ontstaat kan een zorgelijke dynamiek gaan ontstaan. „In de praktijk zullen de planners van het Amerikaanse leger zeggen: ‘We kunnen er niet langer op vertrouwen dat Rusland het huidige nucleaire niveau binnen tien jaar níét zal overschrijden.’ De Russische militaire planners zullen hetzelfde doen. Op de langetermijnplannen van beide krijgsmachten kan er dus een reëel effect zijn.”

Kernwapenexpert Hans Kristensen.

Foto John Lamparski/Shutterstock/ANP

Kristensen is directeur van de Federation of American Scientists, de denktank die jaarlijks het zogeheten Nuclear Notebook publiceert, een overzicht van de kernwapenarsenalen in de wereld. „Historisch gezien”, zegt hij, is het wegvallen van New Start „een heel belangrijk moment”.

„Voor het eerst sinds de jaren zeventig zullen geen beperkingen gelden op strategische kernwapenarsenalen. Het feit dat er geen vervanging voor het verdrag klaarstaat, laat bovendien zien dat relaties wereldwijd verslechteren.”

De Russische president Vladimir Poetin opperde eind 2025 dat de twee landen zich vrijwillig een jaar langer aan de afspraken konden houden. Trump noemde dat een interessant voorstel, maar er zijn sindsdien geen voorbereidingen voor zo’n tussentijdse regeling getroffen.

Hebben de VS überhaupt interesse in een nieuw verdrag dat de aantallen kernkoppen limiteert?

„Als beide landen het verdrag zomaar laten aflopen, na decennia van afspraken, staan ze er internationaal gezien slecht op. Ik denk dat voor de hand ligt dat ze daarom op een of andere manier zullen overeenkomen de huidige limiet even te handhaven. Maar er komt geen nieuw formeel verdrag, alleen al omdat het Amerikaanse Congres dat absoluut niet ziet zitten. Er zou veel verzet tegen zijn vanuit onderdelen van het Amerikaanse leger. De reden daarvoor is dat de Amerikanen geobsedeerd zijn door China. Eigenlijk staan de VS nu voor een dilemma over China, en gaat dit veel minder over Rusland.”

Er is een sterke druk binnen het Amerikaanse militaire establishment om het kernwapenarsenaal uit te breiden

Want terwijl Washington en Moskou zich afgelopen decennia aan hun afspraak hielden, heeft Beijing sinds 2020 zijn nucleaire macht uitgebreid. Volgens schattingen beschikt het Chinese leger nu over zeshonderd kernkoppen. Het Pentagon schat dat het er in 2030 meer dan duizend zullen zijn. In 2023 stelde het Congres dat de VS daarmee voor een „existentiële uitdaging” komen te staan, waarin het land voorbereid moet zijn op een oorlog met twee kernwapenstaten tegelijkertijd.

„Er is een sterke druk binnen het Amerikaanse militaire establishment om het kernwapenarsenaal uit te breiden vanwege die Chinese opbouw”, stelt Kristensen. „Ook al is China nog lang niet op hetzelfde niveau als de VS – en zal het ook volgens de inschatting van de inlichtingendiensten niet hetzelfde aantal kernkoppen bouwen.” De VS en Rusland beschikken samen nog altijd over 86 procent van alle kernkoppen in de wereld.

Een test met de lancering van een Trident II D5 raket van de Amerikaanse marine voor de kust van Californië in 2018. De Trident kan worden uitgerust met kernkoppen.

Foto Amerikaanse marine via REUTERS

Volgens sommigen is het uitgebreide arsenaal van China vooral een probleem omdat Beijing en Moskou samen kunnen werken in een kernoorlog.

„De redenering gaat inderdaad om de optelsom, het idee dat beide kernwapenarsenalen tegelijkertijd tegen de VS worden gebruikt. Dat is een doemscenario waarvoor helemaal geen indicatie is. Er zijn geen aanwijzingen dat de Chinezen en de Russen op een gecoördineerde manier militaire plannen aan het maken zijn. Het zijn twee verschillende landen, met verschillende militaire infrastructuren en kernwapen-strategieën.”

Maakt het dan echt niet uit dat het Chinese arsenaal zo is gegroeid de afgelopen jaren?

„Het is verleidelijk om in termen van aantallen te kijken naar de kernwapenarsenalen – je kunt niet té veel achterlopen op een rivaal. Die reflex speelt op bij de haviken, de agressievere beleidsmakers, als zij kijken naar de uitbreiding van het Chinese arsenaal. Aan de andere kant: wie alleen naar de militaire eisen kijkt, volgt de redenering dat je ook met een kleiner aantal nucleaire strategische wapens overweldigende schade kunt toebrengen. We moeten goed beseffen dat de beleidsvorming rond nucleaire zaken ook een psychologische component kent.”

„Door de rappe Chinese opbouw lijken beleidsmakers en analisten vergeten te zijn dat het Amerikaanse leger al vijftig jaar lang nucleaire afschrikking tegen China toepast. China maakt sinds 2001 deel uit van het centrale strategische oorlogsplan van de VS, en dat wordt aangepast aan de militaire plannen van Beijing voor zover die bekend zijn. De Amerikaanse doctrine is erop gebaseerd dat de zwaarste dreiging ligt op die militaire onderdelen die de tegenstander het meest waardeert. Sommige militaire planners drukken dat vooral uit in aantallen kernkoppen. Terwijl: de Amerikaanse strategie is niet om kernkop-voor-kernkop aan te vallen. Het doel is om Chinese leiders zozeer af te schrikken dat Beijing helemaal geen kernwapen inzet. Het denken over hoe je dat doel bereikt, is aan trends onderhevig. De hardliners hebben nu de politieke wind mee.”

Een man poseert voor een Dongfeng-41 intercontinentale ballistische raket in Beijing in 2022. China heeft sinds 2020 zijn nucleaire macht uitgebreid.

Foto Noel Celis/AFP

Misschien ontstaat door het wegvallen van New Start een optie om met drie landen een verdrag te tekenen?

„Trump wil inderdaad dat China wordt betrokken bij de wapenbeheersing. Maar waarom zouden de Chinezen daarop ingaan? En wat zouden de VS bereid zijn op te geven? Gaan we de Amerikaanse kernwapenmacht verminderen om op het Chinese niveau te komen, om als ‘gelijken’ aan tafel te zitten? Dan schieten planners in Washington direct in de kramp: nee, nee, dat kan niet, want de Russische kernwapens zijn er ook nog. Volgens die redenering is afbouwen geen optie en blijft uitbreiding over. Maar dat zal de Chinezen niet laten inbinden, het zal juist hun wantrouwen bevestigen. Ik denk niet dat je de veiligheid op wereldniveau zult versterken door de nucleaire strijdkrachten uit te breiden. Het zal de dynamiek van strategische concurrentie alleen maar versterken.”

Kan dat een wapenrace inluiden?

„Zeker. De regering-Trump heeft al veel onzekerheid gecreëerd over de Amerikaanse verplichtingen en bescherming jegens Europa. In Europese landen wordt al een urgent debat gevoerd. Bijvoorbeeld over de vraag wat de Fransen en de Britten met hun kernwapens gaan doen. In andere Europese landen – Duitsland, Polen, Zweden – wordt nagedacht over de vraag of ze hun positie moeten heroverwegen, en eigen kernwapens moeten ontwikkelen.

„Ik let wel op de term ‘wapenwedloop’: in de jaren zeventig wedijverden de twee partijen om te zien wie de meeste wapens kon bouwen. Nu gaat het over uitbreiding van de kernwapenarsenalen of de afleveringssystemen, maar er speelt vooral technologische en strategische concurrentie. Die dynamiek is in volle gang.”

Lees ook

Frans-Brits kernwapenpact is een revolutionaire stap richting Europese nucleaire afschrikking

Een moeizame nucleaire driehoeksverhouding, geërodeerd vertrouwen tussen bondgenoten. Heeft wapenbeheersing per verdrag wel zin in de huidige geopolitieke context?

„De bewering dat de wereld zó fundamenteel is veranderd dat we geen wapenbeheersingsverdragen meer kunnen gebruiken, is zwak. We sluiten juist verdragen met landen die vijanden zijn, om risico’s te beperken. We moeten niet vergeten dat de vorige verdragen niet uit de lucht kwamen vallen. Ze werden opgesteld om het strategische evenwicht te bewaken. Toen de Koude Oorlog eindigde, werden de afspraken een middel om de excessieve omvang van de nucleaire strijdkrachten te verminderen.”

De verlopen kernwapenverdragen waren volgens analisten niet alleen belangrijk vanwege de beperking van de aantallen wapens, maar ook vanwege de openheid die vereist is tussen de landen. Inspecteurs van beide partijen kregen het recht om naleving te verifiëren en konden met elkaar contact opnemen om misverstanden en verdere escalatie te voorkomen.

Nu er weer sprake is van een strategische concurrentie, schetst Kristenen, begint dat vertrouwensproces van begin af aan. „De Russen, Chinezen, Amerikanen en Europeanen zullen vroeg of laat inzien dat het niet werkt om steeds meer wapens te verzamelen en elkaar steeds meer te bedreigen. Het verlies aan onderling vertrouwen is geen goede voedingsbodem voor het opstellen van verdragen met inspecties. Maar het is niet onmogelijk, als de politieke wil voldoende verandert. De eerste Koude Oorlog-verdragen kwamen er dankzij visionaire politici. Zulke sturing van bovenaf kunnen we nu weer gebruiken.”