Omdat ze de kracht had te dansen, overleefde Edith Eger Auschwitz

2 uren geleden 1

Als ze haar hele leven zou moeten terugbrengen tot één moment, in één beeld, dan was het dat drie vrouwen in warme jassen hun armen in elkaar hebben gehaakt terwijl ze in de rij staan. Het zijn de Hongaars-Amerikaanse psychotherapeut en schrijver Edith Eva Eger, haar moeder en haar zus vlak voordat wordt besloten wie naar rechts moet en wie naar links. „We weten nog niet dat dit ons laatste moment samen zou zijn, of we weigeren het ons voor te stellen”, schrijft Edith Eger in haar beroemd geworden boek De keuze uit 2017, waarin ze vertelt hoe zij een van de zeventig mensen was uit het Hongaarse Kassa – waar 15.000 Joden uit waren weggevoerd – die Auschwitz overleefde. Maandag overleed ze op 98-jarige leeftijd, maakte haar familie dinsdag bekend.

De op 29 september 1927 in het huidige Košice geboren Edith Eger is 16 als zij en haar ouders en oudste zusje op transport worden gesteld naar Auschwitz. Op het moment van aankomst worden haar ouders meteen naar de gaskamers afgevoerd en zij en haar zusje naar de barakken. Het moment dat eraan voorafgaat beschrijft ze zo in De keuze: „We naderen de man die met een vinger als die van een dirigent ons lot zal bepalen. Ik weet nog niet dat deze man dr. Josef Mengele is, de beruchte Engel des Doods. Als we hem naderen, kan ik niet wegkijken van zijn ogen, die zo overheersend en koud zijn. Als we hem zijn genaderd, kan ik een jongensachtige flits van een spleetje tussen zijn voortanden zien als hij grijnst. Zijn stem is bijna vriendelijk als hij vraagt of iemand ziek is, en hij stuurt degenen die ja zeggen naar links. ‘Als je boven de 14 en onder de 40 bent, blijf je in deze rij staan’, zegt een andere officier.”

Diezelfde avond komt Mengele de barakken binnen en vraagt Edith Eger, die vanaf haar vijfde balletlessen had gevolgd, voor hem te dansen. Buiten spelen musici De blauwe Donau-wals en ze danst. Het levert haar de bijnaam ‘De ballerina van Auschwitz’ op. In haar boek Het geschenk schrijft ze over dit moment: „Ik bracht de kracht op om voor mijn leven te dansen”.

Na de dans werpt Mengele haar een stuk brood toe dat ze vervolgens met haar zusje en enkele vrouwen deelt. Wanneer de Russen eraan komen en zij en haar zusje meelopen in de dodenmars richting Mauthausen, is het dit stuk brood dat haar redt, vertelde ze later in interviews. Tijdens de tocht stort ze namelijk in, maar de vrouwen met wie ze toen het brood deelde, pakken haar op en dragen haar mee.

Wanneer Eger wordt gevonden door Amerikanen in een stapel mensenlichamen die er zo goed als dood uitzien, weegt Eger 32 kilo, haar rug is gebroken en ze heeft buiktyfus, longontsteking en pleuritis. In 1949 vertrekt ze met haar Hongaarse man, die weigert zich te onderwerpen aan het nieuwe communistische regime in zijn land, naar de Verenigde Staten. Wanneer ze bijna veertig is, rondt ze haar studie psychologie af, promoveert daarna in de klinische psychologie en blijft lang actief als psycholoog.

‘Is het je zus of je moeder?’

Ondertussen verwerkt ze zelf ook haar verleden, gaat in therapie, keert terug naar Auschwitz en schrijft wanneer ze negentig is het boek De keuze. Drie jaar later volgt Het geschenk, meer een praktische handleiding voor een vrij leven. De keuze wordt door Oprah Winfrey aangeprezen en het boek wordt daarna een internationale bestseller. De Zuid-Afrikaanse aartsbisschop en Nobelprijswinnaar Desmond Tutu omschreef het boek als „een geschenk aan de mensheid”.

„Auschwitz was de hel op aarde”, schrijft Eger in Het geschenk, maar het was ook haar beste leerschool omdat ze middelen ontdekte om te overleven. Die middelen paste ze toe in haar praktijk die ze in San Diego had, en met haar boeken hoopte ze dat mensen die gevangen zaten in hun verleden handreikingen kregen om eruit te komen. Zelf had ze die niet alleen nodig gehad om wat ze had gezien in Auschwitz en om de rouw over haar vermoorde familieleden, maar ook bij de vraag die ze indertijd had gekregen en beantwoord.

Toen ze in de rij stond had Mengele haar namelijk de vraag gesteld of die ene vrouw in het midden haar moeder was of haar zus. Eger antwoordde: mijn moeder. Had ze geantwoord dat het haar zusje was, dan had haar moeder wellicht Auschwitz overleefd. „Het was het moment dat ik de rest van mijn leven uit mijn bewustzijn heb proberen te bannen”, zei ze in een interview in de Volkskrant in 2017 na de verschijning van De keuze. „Misschien ben ik daarom ook wel teruggegaan naar Auschwitz, om mijn moeder te horen zeggen dat ik het beste deed met de kennis die ik op dat moment had. Hoe dan ook heb ik sindsdien moeten leven met het idee dat ik haar wellicht had kunnen redden. Sterker nog: dat ik mijn moeder misschien wel ter dood had veroordeeld.”