Onder het suikerglazuur klonk in München een Amerikaanse herhaling van Vances aanval op Europa

Een staande ovatie. Hoe groot de trans-Atlantische spanning in het eerste jaar van Donald Trump is opgelopen, bleek wel uit de opluchting waarmee de Europeanen zaterdag in München de toespraak van Marco Rubio onthaalden. Een zucht van verlichting ging door de zaal na de mierzoete toenadering van Trumps hoogste diplomaat – waarbij het publiek voor het gemak de frontale aanval negeerde die onder de loftuitingen schuilging.

Rubio herhaalde tijdens de jaarlijkse veiligheidsconferentie in wezen de vijandige boodschap waarmee vice-president JD Vance de Europeanen vorig jaar in de gordijnen joeg, maar meende dat zijn harde kritiek voortkwam uit liefde voor Europa. Rubio was Vance met suikerglazuur.

In München riep Rubio de Europeanen op om samen met de VS te werken aan een nieuwe westerse eeuw. De koers van de afgelopen decennia moet gecorrigeerd worden, volgens Rubio. „We hebben samen fouten gemaakt”. De-industrialisering was niet onvermijdelijk, het was een bewuste beslissing, aldus Rubio. Een „dogmatische visie” op de vrije markt beroofde de VS van hun welvaart en kostte miljoenen banen. „Massale immigratie” is een „crisis die samenlevingen in het Westen verandert en destabiliseert” en uitmondt in het „uitwissen van de beschaving”.

Europa zou die „fouten” moeten herstellen naar Amerikaans voorbeeld. Naast een „Make America Great Again” pleitte Rubio impliciet voor „Make Europe Great Again”. Hij dweepte met Europese componisten, kunstenaars en bouwwerken, en prees steeds weer de „gezamenlijke westerse beschaving”, die Europa op wens van Amerika zou moeten beschermen. De methodes die Rubio daarvoor aandroeg waren rechtstreeks uit het MAGA-leerboek. Grenzen sluiten, de „klimaatcult” stoppen, en geen „schaamte en schuld” voelen over het verleden. Onder die voorwaarden ziet Rubio een glansrijke toekomst voor de trans-Atlantische verhoudingen.

Lees ook

Europa kán niet zonder de VS, zegt de Duitse bondskanselier precies een jaar na de vijandige speech van JD Vance

In de National Security Strategy die de VS eind november publiceerden, wordt gerept van de Amerikaanse ondersteuning voor „het verzet tegen de actuele Europese koers”. In de praktijk betekent dat onder meer financiële steun aan Europese denktanks waarvan het gedachtegoed overeenkomt met dat van MAGA. Rubio’s toespraak was een krachtige ondersteuning voor de Europese Trump-gezinde partijen als het Duitse Alternative für Deutschland (AfD) of het Franse Rassemblement National. Behalve in de zaal in München werd Rubio dan ook door AfD-leden op X bedankt en geprezen voor zijn toespraak. Na München reisde Rubio door naar het Hongarije van Viktor Orbán.

Lees ook

Radicaal-rechtse AfD is blij met steun van Trump, maar zijn buitenlandbeleid verdeelt de partij

Rubio benadrukte herhaaldelijk de gezamenlijke cultuur van de VS en Europa – „de VS zullen altijd een kind van Europa blijven”, zei hij. Maar in München werd dit jaar vooral afgetast hoeveel Amerika en Europa nog gemeen hebben.

Ik ben blij dat die wereldorde aan het vervagen is, want het was een mislukking

Op verschillende podia ging het over de oude wereldorde, wat die waard was, en wat ervoor in de plaats komt. De Republikeinse senator Lindsey Graham schamperde tegen zijn Duitse panelgenoten: „Die wereldorde waar jullie aan vasthouden: hoe goed heeft die voor jullie gewerkt? […] Niets wat jullie hebben gedaan heeft Poetin tegengehouden, en om eerlijk te zijn ook niets wat wij tot nu toe hebben gedaan. Dus ik ben blij dat die wereldorde aan het vervagen is, want het was een mislukking.”

De top in München werd door een grote delegatie van Amerikaanse Congresleden bezocht. Aanvankelijk zouden er zo’n vijftig komen; daarvan moesten er ongeveer twintig leden uit het Huis van Afgevaardigden afzeggen vanwege een gedeeltelijke overheidssluiting. Daarnaast waren er ongeveer vijftig diplomaten en ambtenaren in het gevolg van Rubio. Wat er in München wordt besproken, kan dus nog wel op Amerikaanse belangstelling rekenen.

De Amerikaanse politicoloog Ian Bremmer, ook op de conferentie, zegt hierover: „Veel van de Amerikanen die hier komen, komen al jaren, en zijn erg toegewijd aan de trans-Atlantische relatie. Ze zijn bezorgd dat de VS niet meer betrouwbaar worden gevonden. Dat betekent niet dat alle Congresleden daar zo over denken – er is een enorm aantal Congresleden dat denkt dat de VS geen collectieve verantwoordelijkheid moeten nemen, geen geld moeten uitgeven, en dat er misbruik van de VS wordt gemaakt.”

In zekere zin, zegt een Europese diplomaat, was de toespraak van Rubio dan ook aan twee groepen toehoorders gericht: enerzijds aan de Europeanen en Amerikaanse pro-Europeanen in de zaal, maar anderzijds nadrukkelijk ook aan de MAGA-kiezers thuis en hun aanvoerder in het Witte Huis.

Van de aanwezige senatoren en afgevaardigden klonken inderdaad vooral veel verzoenende woorden. De Republikeinse Senator Thom Tillis van North Carolina zei in een debat dat de „eerlijke discussie” tussen de VS en Europa „hoognodig” was. „Maar als iemand denkt dat het Amerikaanse Congres iets anders wil dan een sterke band met onze partners, dan laten ze zich te veel meeslepen door de retoriek van de Amerikaanse politiek.”

De Democratische afgevaardigde Alexandria Ocasio-Cortez zei over de komst van haar en haar collega’s: „We willen een groter verhaal vertellen. Veel van ons zijn hier om te zeggen: wij zijn hier en we zijn klaar voor het volgende hoofdstuk.”

Ongeacht het volgende hoofdstuk is er wel één punt van overeenkomst tussen de Amerikaanse Europa-sceptici en -vrienden, volgens Bremmer. „Er is groeiende zorg over China als grootste uitdager van de VS, en de Amerikanen doen er dus goed aan om meer vrienden te hebben, niet minder. Maar de meeste Congresleden zijn het erover eens dat in de afgelopen twintig of dertig jaar Europa zwakker is geworden ten opzichte van de VS. En als je kijkt naar defensie, technologie, economie, is dat waar. Zelfs de grootste Amerikaanse vrienden van Europa willen dat dat verandert.”

Er is groeiende zorg over China als grootste uitdager van de VS, en de Amerikanen doen er dus goed aan om meer vrienden te hebben, niet minder

Eigen kracht

De Europeanen reageerden opgelucht op de Amerikaanse toenaderingspoging, maar ze wierpen zich niet geheel aan de voeten van Rubio. EU-Commissievoorzitter Ursula von der Leyen noemde zijn toespraak geruststellend, maar onderstreepte dat ook Europa rode lijnen kent die niet overschreden mogen worden. „Als het gaat om digitale soevereiniteit en de vrijheid van meningsuiting zullen we niet terugdeinzen.” Washington loopt al maanden te hoop tegen Europese regels voor techbedrijven.

Europa moet uitgaan van eigen kracht. Daarover lijkt grote consensus in München. De Duitse kanselier Friedrich Merz wilde op vrijdagochtend als eerste spreken, om zo de toon te kunnen zetten. Voor demissionair minister van Buitenlandse Zaken, David van Weel, betekent die eigen kracht „meer geld uitgeven aan Defensie, economisch meer onze eigen broek ophouden, onszelf minder afhankelijk maken en weer de taal van de macht leren spreken”. Volgens twee Europese diplomaten had het narratief van de verschillende Europese leiders best effect op de Amerikaanse delegatie, ook omdat die, volgens de diplomaten, erg bezig is met binnenlandse kwesties en niet zo vaak wordt ondergedompeld in het Europese perspectief.

Meer leiderschap

Eén onderwerp dat voor Europa van cruciaal belang is, ontbrak vrijwel volledig in Rubio’s speech: de oorlog in Oekraïne. De VS zijn onmisbaar in pogingen Rusland tot serieuze vredesbesprekingen te dwingen, al was het maar omdat Vladimir Poetin alleen met de VS wil onderhandelen. Op vrijdag liet Rubio verstek gaan in een overleg tussen Europese regeringsleiders en de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Viktor Orbán wil de Europese steun aan Oekraïne het liefst stoppen. Tegelijkertijd pleitten de Republikeinse Senatoren Lindsey Graham en Roger Wicker voor de levering van Amerikaanse tomahawks (langeafstandskruisraketten) aan Oekraïne.

Voor NAVO-baas Mark Rutte was de toespraak van Rubio géén opluchting. „Ik had die opluchting niet nodig. Ik vond het een goede speech, maar ik zeg al een tijdje dat Amerika helemaal toegewijd is aan de NAVO en aan artikel 5 [de NAVO-clausule over collectieve verdediging]. Alleen waren ze verschrikkelijk geïrriteerd dat de Europeanen niet genoeg betaalden. De mildere toon komt van de top in Den Haag waar we met zijn allen besloten hebben naar die beroemde vijf procent [van het bbp uitgeven aan defensie] te gaan. Bovendien zeggen de Europeanen de afgelopen weken: we moeten meer leiderschap pakken in de NAVO.”

Vorig jaar veroorzaakte JD Vance in München regelrechte paniek onder de Europeanen. Twaalf maanden en een aantal crises verder (Groenland) is in Europa ingedaald dat de verhoudingen in de Atlantische relatie definitief verschuiven en dat afhankelijkheid van de VS geen optie meer is. De Europeanen hadden het dit jaar in München meer over zichzelf dan over de VS.