Overal in Mexico is de beeltenis van Frida Kahlo te vinden – maar haar eigen schilderijen, die zagen veel Mexicanen nog nooit

3 uren geleden 1

In alles straalt het Dolores Olmedo Museum in het zuiden van Mexico-Stad de grandeur van oude, rijke Mexicaanse families uit. Onder torenhoge bomen en bloeiende struiken lopen pauwen, hun kreten weergalmen tussen de stenen muren van deze hacienda. Op het landgoed van Olmedo, een rijke zakenvrouw die een nauwe vriendschap had met schilder Diego Rivera, is sinds 1994 een museum gevestigd. Begin juni gingen na een renovatie van zes jaar de deuren weer open.

Ruim 140 werken van Diego Rivera zijn er te zien, opgehangen tussen protserige meubels en eeuwenoude Azteekse beelden. Wie niet beter weet, zou de twee zalen waar maar liefst 26 schilderijen van Frida Kahlo (1907-1954) hangen, bijna voorbijlopen. Want hoewel het gaat om de grootste collectie Kahlo-werken ter wereld, heeft de stichting die de nalatenschap van Dolores Olmedo (1908-2202) beheert haar een weinig prominente plek gegeven.

Het is veelzeggend voor de relatie die Mexicanen hebben met hun grootste kunsticoon. Waar Mexico wel haar commerciële waarde lijkt in te zien, zijn de kunstwerken die Frida Kahlo maakte maar voor weinig Mexicanen te zien.

„Vroeger stond Frida Kahlo in Mexico vooral bekend als ‘de vrouw van Diego Rivera’. Eigenlijk zijn we haar pas gaan omarmen nadat ze vanaf de jaren zeventig steeds meer in het buitenland werd geprezen.” Aan het woord is de Mexicaanse kunstexpert Ximena Apisdorf. Dat Kahlo lange tijd in Mexico niet de bewondering kreeg die ze buiten Mexico wel al ontving, komt volgens haar door de thema’s die Kahlo verwerkt in haar kunst.

„Het zijn thema’s die nu, ruim zeventig jaar na haar dood, nog taboe zijn in Mexico. Zo was Frida Kahlo een van de eerste kunstenaars die schilderijen maakte waarbij haar abortussen een thema waren”, aldus Apisdorf. „Maar ook haar manier van leven kunnen we in het macho-Mexico nog niet accepteren. Over Picasso zeggen we nooit: ‘Wat had hij veel minnaressen’. Maar bij Frida Kahlo komt dat verhaal over haar liefdesleven wel telkens terug. Er wordt nog steeds best neerbuigend over haar gesproken. Pas in de afgelopen twintig jaar, toen er in de Verenigde Staten en Europa films en autobiografieën over Frida Kahlo verschenen, is de Fridamania die in de rest van de wereld heerste, overgeslagen op Mexico.”

Fridamania

Buiten Mexico is de aandacht voor de Mexicaanse kunstenaar onveranderd groot. In Tate Modern in Londen loopt tot januari 2027 de expositie Frida: The Making of An Icon. Naast schilderijen van Frida Kahlo wordt hier werk getoond van de vele kunstenaars die ze heeft geïnspireerd, zoals de Braziliaanse fotografe Camila Fontenele de Miranda, die met Everyone Can Be Frida (2012) duizenden mensen als Frida Kahlo kleedde en fotografeerde. In New York was deze zomer een opera te zien over de relatie tussen Frida Kahlo en Diego Rivera.

De Gelman-collectie

Maar voor haar belangrijkste werken is het goed zoeken. In het Dolores Olmedo Museum hangen er een paar, zonder veel uitleg, zoals Zelfportret met aapje (1945) en De gebroken ruggengraat (1947). En in het Museum voor Moderne Kunst in Mexico-Stad waren dit jaar enkele topstukken van Frida Kahlo, zoals Zelfportret met vlecht (1941) en Zelfportret als een Tehuana (1943), een half jaar lang te zien. De werken zijn afkomstig uit de collectie van Jacques (1909-1986) en Natasha Gelman (1912-1998), die onder andere Mexicaanse moderne kunst uit de eerste helft van de 20ste eeuw verzamelden. Samen met de Dolores Olmedo-collectie is de Gelman-collectie met 18 schilderijen de belangrijkste verzameling van het werk van Kahlo.

De tentoonstelling deze zomer van werken uit de Gelman-collectie in Mexico, die ruim 300.000 bezoekers trok, zorgt in Mexico voor een stevig debat over hoe het land met zijn belangrijkste kunstenaars omgaat. Kunstenaars en liefhebbers vinden namelijk dat deze werken altijd in Mexico te zien moeten zijn, terwijl de collectie inmiddels, na de expositie in het Museum voor Moderne Kunst, alweer terug naar Spanje is verhuisd, waar de Santander-bank sinds januari van dit jaar de werken beheert. Zij doopten de schilderijenverzameling inmiddels om tot de Gelman Santander-Collectie. De komende jaren is het werk alleen in Europese musea te zien.

Wat Italië doet met Caravaggio, Spanje met Velázquez, en Nederland met Vermeer, dat lukt Mexico niet. Wij beschermen ons erfgoed niet

„Wat Italië doet met Caravaggio, Spanje met Velázquez, en Nederland met Vermeer, dat lukt Mexico niet. Wij beschermen ons erfgoed niet”, zegt de Mexicaanse historicus Francisco Berzunza. Hij richtte het collectief ‘Verdedig de Gelman-collectie’ op, uit woede over hoe Mexico omgaat met kunstenaars die door de Mexicaanse regering tot „artistiek monument” zijn verklaard. Werken van kunstenaars met zo’n status moeten volgens de wet zoveel mogelijk in eigen land te zien zijn. „Hoe kan het dat de meest representatieve kunstenaar uit Mexico onzichtbaar blijft voor veel Mexicanen?”, zegt Berzunza.

Hij wijst op het zogenoemde ‘Frida Kahlo’-decreet uit 1984, dat bepaalt dat haar werk alleen bij hoge uitzondering Mexico mag verlaten. Ondanks die wetgeving is de Gelman-collectie deze eeuw maar één keer in Mexico te zien geweest. Volgens Berzunza past de regering de wet niet toe op deze collectie, omdat het een privécollectie is. Een onzinnige redenatie, vindt hij. „Het is belangrijk dat de Mexicanen hun erfgoed kennen. We kennen Frida Kahlo vooral van de films en boeken die in het buitenland over haar gemaakt zijn, en daarom waarderen we haar niet genoeg”, zegt hij.

Volgens de Mexicaanse regering keert de collectie terug in 2028, om in de stad Monterrey tentoongesteld te worden. Maar Berzunza betwijfelt of dat echt gaat gebeuren. „Wij verwachten dat het tot 2030 kan duren voordat de schilderijen van Frida Kahlo terugkeren en weten niet voor hoe lang ze dan te zien zullen zijn. Zo leert Mexico haar nooit écht kennen.”