Paus Leo stelt rake vragen over AI en technologie – en roept op om menselijke waardigheid niet uit het oog te verliezen

2 uren geleden 1

De Amerikaan Robert Prevost volgde op 8 mei vorig jaar paus Franciscus op als de nieuwe leider van de Katholieke Kerk. Iets meer dan een jaar later publiceert Leo XIV zijn eerste encycliek, een belangrijk religieus en moreel document dat behoort tot de sociale leer van de Kerk. De tekst gaat helemaal over hoe de mens omgaat met technologie en kunstmatige intelligentie, en zal gezien het onderwerp een stuk verder reiken dan louter de gemeenschap van katholieke geestelijken en gelovigen.

Wat heeft de paus met tech en AI? „Technologie betreedt de wereld van gevoelens en van menselijke waardigheid en nabijheid, en daar kan de paus moeilijk omheen”, zegt Robert Ballecer (51), een Amerikaanse technologiespecialist die opgroeide in Silicon Valley en er met zijn vader een techbedrijf had, voordat hij toetrad tot de jezuïeten, de religieuze orde van wijlen Franciscus. Behalve techpodcaster is Ballecer een veelgevraagde geïnterviewde over het raakvlak tussen technologie, AI en religie.

De encycliek Magnifica humanitas (‘prachtige menselijkheid’) is zeker geen verwerping van technologie en AI – de paus erkent voordelen van technologie, maar plaatst er wel belangrijke kanttekeningen bij. Technologie vergroot onze toegang tot kennis en communicatie, maar wel met het risico op propaganda. Wetenschappelijke en technologische vooruitgang, zelfs op medisch gebied, is voor de overgrote meerderheid van de mensen dan weer niet makkelijk toegankelijk, zoals nog bleek tijdens de pandemie, stelt de encycliek.

De pauselijke boodschap is volgens de techjezuïet Ballecer vooral een sterke oproep om de menselijke waardigheid niet uit het oog te verliezen in een wereld waarin technologie en AI razendsnel steeds meer ruimte innemen. Het document werd maandag gepresenteerd in het Vaticaan, maar paus Leo XIV had het al ondertekend op 15 mei, de 135ste verjaardag van Rerum Novarum (‘Over de nieuwe dingen’). Die encycliek uit 1891 van Leo XIII, naar wie Robert Prevost zich vorig jaar heeft genoemd, geldt nog steeds als een krachtig pleidooi voor arbeidersrechten en gaf een belangrijke impuls aan de ontluikende vakbonden.

De ‘nieuwe dingen’ waarnaar Rerum Novarum verwees, waren de ingrijpende veranderingen tijdens de industriële revolutie. „Magnifica humanitas verwijst naar de fundamentele ommekeer van de informatie- en technologierevolutie, die met de opkomst van kunstmatige intelligentie haar hoogtepunt kent”, zegt Robert Ballecer tijdens een gesprek in de podcaststudio van de jezuïetenorde, op een steenworp van de Sint-Pietersbasiliek. „Dat maakt deze encycliek over dit thema voor de Kerk het belangrijkste document in wel honderd jaar tijd.”

Oneindige waardigheid van de mens

Tim Brys (39) is een Belgische computerwetenschapper verbonden aan het AI-lab van de Vrije Universiteit Brussel, met een master religie in Libanon op zak. Hij schreef het boek En toen was er AI. Hoe mens blijven te midden van machines? en noemt de pauselijke encycliek een noodzakelijke morele leidraad over de positie van de mens in de tech- en AI-revolutie. „Het vertrekpunt van de paus is de oneindige en inherente waardigheid van de mens. Elke persoon, ongeacht zijn kunde of efficiëntie, is oneindig veel waard, stelt hij, en dat moeten we volgens hem bewaren”, zegt Brys aan de telefoon.

Een ander uitgangspunt is dat de mens steeds het doel moet blijven, vervolgt de AI-specialist. Een economisch principe is dat menselijke arbeid geldt als een middel om kapitaal op te bouwen. „Maar de sociale leer van de Kerk keert dat juist om: kapitaal bestaat om de mens in staat te stellen tot arbeid, en op een waardige manier. Mensen mogen nooit het middel worden, en bepaalde mensen mogen geen middel worden voor andere mensen om hun doel te bereiken.” Zo kaart de paus de monopolies aan van de superrijken en van grote bigtechbedrijven, zonder hen expliciet bij naam te noemen.

Omdat een pauselijke encycliek is bedoeld als een tijdloos document, worden er ook geen landen, actuele conflicten of leiders bij naam genoemd. Maar de tekst bevat wel veel verwijzingen naar oorlog en conflict, en naar wat de paus als een „machtscultuur” omschrijft. Zo komt hij ook terug op de theorie van de ‘rechtvaardige oorlog’, waarvan Sint-Augustinus een grondlegger is. Onlangs nog werd Leo XIV, de eerste Amerikaanse paus, die lid is van de Augustijnenorde, op de vingers getikt door de Amerikaanse vicepresident JD Vance, een recente bekeerling tot het katholieke geloof.

Vance raadde de paus aan om „op te passen als hij spreekt over theologie”, onder meer nadat Leo XIV op Palmzondag had gezegd dat God niet luistert naar de gebeden van wie oorlog voert. Dat werd door velen geïnterpreteerd als een vingerwijzing naar de Amerikaanse president Donald Trump, die begin maart in het Oval Office een groep christelijke leiders voor een gebedsdienst ontving. Al biddend vroegen ze om Gods genade en bescherming voor de Amerikaanse president en het leger.

„God zegent geen enkel conflict”, postte de paus later nog op X. „Iedereen die een volgeling is van Christus, de Prins van de Vrede, staat nooit aan de kant van degenen die vroeger het zwaard hanteerden en vandaag de dag bommen laten vallen.” Vance was niet gediend van Leo’s opmerkingen, die volgens hem voorbij gaan aan „meer dan duizend jaar traditie van de theorie van de rechtvaardige oorlog.”

In zijn encycliek zet paus Leo XIV de punten op de i, stelt Ballecer vast: „De Amerikaanse regering zegt net niet dat zij een gerechtvaardigde kruistocht voert. Maar de paus waarschuwt dat de theorie van de rechtvaardige oorlog geen vrijbrief is om ten oorlog te trekken.” De encycliek stelt dat deze theorie maar al te vaak wordt gebruikt om elke vorm van oorlog te rechtvaardigen, en dat de mensheid over veel effectievere en geschiktere middelen beschikt om conflicten op te lossen, zoals dialoog, diplomatie en vergeving.

Tegelijk hekelt de paus de „normalisering van oorlog” en waarschuwt hij voor de risico’s van technologie bij oorlogsvoering. „Geen enkel algoritme kan oorlog moreel aanvaardbaar maken”, staat in de encycliek. Ballecer interpreteert het zo: „Technologie verzwakt het besef van morele verantwoordelijkheid. Door AI zijn we in staat om onze keuze voor oorlog los te koppelen van de morele gevolgen.” Maar de mens blijft wel degelijk verantwoordelijk, benadrukt Ballecer: „Dat AI een Iraanse meisjesschool als doelwit kiest, maakt de mens niet minder aansprakelijk voor de raketaanslag die volgt.”

Vrede is meer dan afwezigheid van oorlog

Ook zonder landen of leiders te noemen zijn de verwijzingen naar actuele conflicten en de afbrokkeling van de internationale orde zonneklaar, vindt ook Tim Brys. „Met vrede verlies je niets, met oorlog kan je alles verliezen – dat is een sterk citaat”, zegt de AI-specialist. „Vrede is méér dan de afwezigheid van oorlog – dat is een van mijn favoriete passages”, voegt Ballecer toe. „Leo noemt vrede de vrucht van rechtvaardigheid en naastenliefde. Samenlevingen gekenmerkt door uitsluiting, ongelijkheid en uitbuiting kunnen volgens hem geen echte vrede handhaven, en daarom leidt dit tot oorlog.” Het zou zomaar over de bezette Palestijnse gebieden kunnen gaan, erkent Ballecer.

De encycliek geldt als een richtinggevend document voor alle katholieken. Maar zal Leo’s boodschap ook verder reiken, bijvoorbeeld tot bij oorlogvoerende leiders en bij durfkapitalisten en bigtechjongens en -meisjes in Silicon Valley? „Het Westen is natuurlijk heel wat minder gelovig dan ten tijde van Rerum Novarum”, zegt Tim Brys. „Maar dat paus Leo tegenwoordig wordt gezien als de stem van de rede tegenover Donald Trump, betekent toch ook wel dat Leo’s morele autoriteit wordt erkend.”

Robert Ballecer verwacht dat Trump niet eens zal ingaan op de tekst, en dat JD Vance snel met een afwijzing van Leo’s boodschap komt. „En de techinvesteerders zitten dan weer zo vast in hun wereldbeeld dat inzet op winst en automatisering dat ook zij deze tekst aan zich voorbij laten gaan”, denkt de techjezuïet. „Maar ze zullen wél stilstaan bij hoe dit wereldwijd aankomt bij hun klanten.”

Hij leest de tekst als een „oproep tot actie”: „De encycliek stelt een aantal vragen die leiden tot zelfreflectie, en is zo een uitnodiging om proactief na te denken over onze houding tegenover AI en over wat voor maatschappij we willen”, zegt Ballecer. „De paus geeft ook priesters de taak mee zich meer bezig te houden met vraagstukken rond technologie, omdat louter in de spirituele behoeftes van hun parochianen voorzien, niet volstaat. Dat is best een revolutionaire boodschap.”

„Het tempo van de ontwikkeling ligt zo hoog en de technologische vooruitgang is zo ingrijpend dat we ons niet langer de luxe kunnen veroorloven om af te wachten wat elke technologische doorbraak teweegbrengt, om dan te proberen de gevolgen te verzachten”, concludeert de techpriester. „Want dan is er geen weg meer terug.”

Lees het hele artikel