Poolse oud-premier Morawiecki verlaat oppositiepartij PiS en neemt 43 parlementariërs mee

2 uren geleden 1

Ruim een jaar voor de Poolse parlementsverkiezingen verkeert de grootste oppositiepartij van het land, het nationaal-conservatieve PiS, in zwaar weer. Dinsdag braken 44 parlementariërs met de leiding van PiS, waardoor ze de partij waarschijnlijk zullen moeten verlaten. Onder leiding van voormalig premier Mateusz Morawiecki willen zij een nieuwe politieke beweging oprichten. De afsplitsing legt een al langer sluimerende richtingenstrijd bloot: moet PiS vasthouden aan zijn harde koers of kiezen voor een gematigder toon?

Met de scheuring verliest PiS (‘Recht en Rechtvaardigheid’) een aanzienlijk deel van de 186 zetels die de partij bezet in de 460 leden tellende Sejm, het Poolse lagerhuis. Binnen de partij bestaat al langer onvrede over de koers. Tijdens haar regeerperiode tussen 2015 en 2023 voerde PiS ingrijpende hervormingen door die de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, de publieke omroep en andere staatsinstellingen aantastten. Sinds het verlies van de macht worstelt de partij met de vraag hoe zij kiezers opnieuw aan zich kan binden.

De interne spanningen verdwenen tijdelijk naar de achtergrond door de onverwachte overwinning van Karol Nawrocki bij de presidentsverkiezingen van 2025. Nawrocki, die als onafhankelijke kandidaat naar voren werd geschoven door PiS, wist de rechtse kiezers achter zich te verenigen. Sindsdien zijn het echter vooral de partijen rechts van PiS die in de peilingen terrein winnen, terwijl PiS moeite heeft om zich te vernieuwen.

Winst voor uiterst rechts

Vooral het radicaal-rechtse Konfederacja profiteert en blijkt een stabiele factor te zijn op het politieke toneel. De partij weet via slimme socialemediacampagnes jongeren en conservatieve stemmers voor zich te winnen. Daarnaast wint ook de extreemrechtse en antisemitische politicus Grzegorz Braun onverwacht terrein. Onder de nieuwe premierskandidaat Przemyslaw Czarnek probeert PiS de retoriek van deze partijen deels over te nemen, maar zonder zichtbaar electoraal resultaat.

Dat Morawiecki werd gepasseerd als nieuwe premierskandidaat voor PiS vergrootte de spanningen binnen de partij. Met zijn nieuwe beweging ‘Ontwikkeling Plus’ kiest hij nadrukkelijk voor een andere koers. Hij wil de nadruk leggen op de economische ontwikkeling van Polen en afstand nemen van harde retoriek over migratie, de Europese Unie, Oekraïense vluchtelingen, lhbti’ers en abortus die PiS de afgelopen jaren kenmerkte. Dat is een koerswijziging die ook ex-bankier Morawiecki zelf raakt: als premier droeg hij bij aan die koers, nu probeert hij zich te profileren als het gematigder alternatief binnen de rechterflank.

PiS had de afgelopen jaren vaker te maken met interne spanningen. Maar de 77-jarige partijleider Jaroslaw Kaczynski wist de verschillende stromingen bijeen te houden. Al lijkt zijn greep op de partij – mede door zijn hoge leeftijd – af te nemen. Vorige week eiste hij dat Morawiecki’s medestanders een loyaliteitsverklaring zouden tekenen. Dinsdag werd duidelijk dat 44 PiS-parlementariërs hebben geweigerd die te ondertekenen, en zich zo afsplitsen van de partij.

Uitlevering door VS

Ook de erfenis van acht jaar PiS-regering blijft de partij achtervolgen. Verschillende voormalige bewindslieden zijn verwikkeld in strafrechtelijke onderzoeken en schandalen. De meest spraakmakende zaak betreft voormalig justitieminister Zbigniew Ziobro, die wordt verdacht van het doorsluizen van overheidsgeld naar politieke bondgenoten en het bespioneren van tegenstanders. Nadat bekend werd dat hij voor 26 strafbare feiten wordt vervolgd en een jarenlange gevangenisstraf kan krijgen, vluchtte hij eerst naar Hongarije en later naar de Verenigde Staten. De Poolse regering heeft Washington maandag om zijn uitlevering verzocht. Het is nog onzeker of de regering-Trump daaraan zal meewerken.

Of de pro-Europese regeringscoalitie van premier Donald Tusk van de verdeeldheid en de schandalen op rechts zal profiteren valt nog te bezien. Tusks partij KO voert al maanden de peilingen aan met ruim 30 procent van de stemmen, maar lijkt ook na de komende verkiezingen afhankelijk van coalitiepartners. Die kleinere regeringspartijen bungelen rond of ruim onder de kiesdrempel.

Tegelijkertijd lieten de presidentsverkiezingen van 2025 zien dat een meerderheid van de Poolse kiezers koos voor de kandidaat van PiS, en de uiterst-rechtse partijen lijken alleen maar aan momentum te winnen. Het radicaal-rechtse Konfederacja staat in de peilingen op ongeveer 15 procent, terwijl Brauns Confederatie van de Poolse Kroon (KKP) rond de 10 procent schommelt. Samen zijn beide partijen ongeveer zo groot als PiS. Morawiecki’s nieuwe beweging haalt in de eerste peilingen 7 procent en zou daarmee de kiesdrempel van 5 procent passeren. In het najaar van 2027 vinden in Polen weer parlementsverkiezingen plaats.