Raad van toezicht van het Nederlands Fotomuseum wacht de klacht van oud-directeur Donker niet af en deelt onderzoeksresultaten

Na een onstuimig jaar, waarin directeur Birgit Donker werd ontslagen en een heropening werd uitgesteld, leek 2026 een nieuwe, rustige periode in te luiden voor het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. Begin februari maakte het museum bekend dat Zippora Elders half april als directeur aan de slag gaat. Een paar dagen later werd het museum heropend in het gerenoveerde rijksmonument pakhuis Santos. De onrust leek te zijn geluwd.

Maar mede door de aanstaande rechtszaak die Donker na haar ontslag aanspande tegen de raad van toezicht [rvt] van het museum, bleef ‘de kwestie-Donker’ sluimeren. De rvt ontsloeg de voormalig directeur op basis van onderzoek naar „signalen”. Donker zou informatie in het kader van een medewerkersonderzoek hebben beïnvloed en achtergehouden – iets wat ze altijd heeft ontkend. Daarnaast gaf de rvt vorig jaar opdracht aan onderzoeksbureau Unravelling om een nieuw cultuuronderzoek te starten.

Afgelopen september werd de opzet van dit onderzoek met medewerkers gedeeld. In deze opzet, ingezien door NRC, staat dat het onderzoek zich richt op de „sociale en psychologische veiligheid” onder het bewind van Donker tussen 2019 en 2025. Van de vijf hoofdvragen gaan er twee over haar stijl van leidinggeven, voor haar een van de redenen om niet aan het onderzoek deel te nemen én bezwaar te maken bij een klachtencommissie.

Volgens Donker is de vraagstelling van de onderzoekers tendentieus en heeft het onderzoek eerder de vorm van een integriteitsonderzoek naar háár, dan een algemeen cultuuronderzoek. Ook zouden meerdere medewerkers niet benaderd zijn voor deelname. NRC kon dat in elk geval bij één persoon bevestigen.

Afgelopen dinsdag werd de klacht van Donker behandeld tijdens een hoorzitting van de klachtencommissie. Op de uitspraak is niet gewacht door het museum. Vorige week werden de resultaten van het onderzoek van Unravelling gedeeld met de deelnemende (oud-)medewerkers. NRC kreeg inzage in dit rapport.

Autoritair en manipulatief

92 mensen die tussen 2019 en 2025 een contract voor bepaalde of onbepaalde tijd hadden bij het museum, werden uitgenodigd om deel te nemen aan het onderzoek. 39 van hen vulden een vragenlijst in. Met nog eens 28 voerde het onderzoeksbureau gesprekken. Het bureau schrijft dat het heeft gezorgd voor de „gewenste meerstemmigheid” en dat de uitkomsten „niet statistisch significant” zijn.

In het tachtig pagina’s tellende rapport worden harde noten gekraakt. Donkers leiderschap wordt gekarakteriseerd als „sterk sturend”, „autoritair” en „manipulatief”. De oud-directeur zou niet open hebben gestaan voor kritiek van medewerkers en een angstcultuur hebben gefaciliteerd.

Met de aanstaande verhuizing van het museum liep de druk op de werkvloer hoog op, iets waar Donker te weinig oog voor zou hebben gehad. Een van de redenen voor haar ontslag was dat ze een medewerker zou hebben beïnvloed over het onderzoek naar de werksfeer. De rvt had daartoe opdracht gegeven nadat bekend werd dat De Volkskrant bezig was met een onderzoek naar de werkcultuur in het museum.

In het rapport van onderzoeksbureau Unravelling geeft een tweede werknemer aan door Donker te zijn beïnvloed. Donker zou wenselijke antwoorden met deze werknemer hebben doorgenomen. Ongeveer de helft van de geïnterviewden is zeer kritisch over haar functioneren, blijkt uit het rapport, en kenmerkt het gedrag van Donker als machtsmisbruik. Toch zijn er ook positievere geluiden. (Oud-)medewerkers die wél ruimte voor kritiek en dialoog voelden, en menen dat het museum onder Donkers leiding grote stappen wist te zetten.

Het rapport wijst ook op de sfeer tussen medewerkers onderling. Er wordt gesproken van teams die slecht met elkaar communiceerden en hoog oplopende ruzies tussen medewerkers. Vijftien van de (oud-)medewerkers die deelnamen aan het onderzoek zeggen pestgedrag te hebben ervaren. Zo zou bij twee afzonderlijke incidenten een foto van een medewerker zijn „bekrast of doorkruist”.

Donker voerde als directeur een diversiteitsbeleid door, waardoor het personeelsbestand inclusiever werd. Veel werknemers zien dat als positief, maar bij sommigen zorgde dat voor „ongemak”, bijvoorbeeld als een sollicitatieprocedure opnieuw moest worden uitgevoerd als zich te weinig sollicitanten hadden gemeld met ‘een andere achtergrond’. Die medewerkers maakten zich zorgen dat inclusiviteit boven inhoudelijke kwaliteit werd gesteld.

Weer anderen, zo valt in het rapport te lezen, gaven aan incidenteel racisme of seksisme te hebben ervaren op de werkvloer. De toezichthouders van het museum wordt een te afstandelijke en reactieve rol verweten in de periode voorafgaand aan het ontslag van Donker.

Tendentieuze vraagstelling

Het managementteam en de personeelsvertegenwoordiging van het Nederlands Fotomuseum verklaren tegenover NRC zich „nadrukkelijk” in de bevindingen van het cultuuronderzoek te herkennen. De rvt spreekt schriftelijk de hoop uit dat met dit rapport een „roerige periode” kan worden afgesloten en geeft aan met deze bevindingen nu snel het eigen functioneren onder de loep nemen.

Donker laat aan NRC weten dat ze niet op het rapport kan reageren, omdat dat nooit met haar is gedeeld, ook al was ze zelf onderwerp van het onderzoek. Ze noemt het „kwalijk” dat het rapport is gedeeld met deelnemers aan het onderzoek, terwijl het oordeel van de klachtencommissie nog moet komen. Die uitspraak wordt in april verwacht. In mei start de rechtszaak die Donker naar aanleiding van haar ontslag aanspande tegen de rvt.