Rode Kruis geeft met plots vertrek uit Ter Apel politiek noodsignaal af

Het Rode Kruis en VluchtelingenWerk Nederland stoppen per direct met hulpverlening bij het aanmeldcentrum voor asielzoekers in Ter Apel. De situatie op een veld vlak daarbuiten, waar zich dagelijks tientallen mensen verzamelen in de hoop op een plek in het centrum, is te onveilig geworden „voor zowel hulpverleners als de hulpvragers”, zegt een woordvoerder van het Rode Kruis vrijdag. „We hebben vanavond onze laatste maaltijden uitgedeeld.”

Verantwoordelijk voor de onveilige situatie is volgens de hulporganisaties en de gemeente Westerwolde (waar Ter Apel onder valt) „een kleine groep” van asielzoekers die al langere tijd in de opvang van het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers (COA) verblijven en weten dat ze nauwelijks kans maken op een verblijfsvergunning. Zij mengen zich overdag onder de mensen die buiten op het veld wachten. Volgens de woordvoerder van het Rode Kruis maakt het kleine groepje zich schuldig aan diefstal en intimidatie op het veld, zijn ze onder invloed en handelen ze in verdovende middelen.

Het Rode Kruis en VluchtelingenWerk hebben zich op het veld – dat ze het voorterrein noemen en dat naar schatting van de medewerkers zo’n 150 bij 20 meter is – geïnstalleerd vanaf 20 mei dit jaar. Dat was de dag waarop het COA een systeem van ‘gecontroleerde toegang’ tot de overvolle opvang in Ter Apel invoerde. Dat betekent dat COA-medewerkers eerst de kwetsbaarste personen toelaten: ouderen, vrouwen met kinderen, kinderen, en dat degenen voor wie nog geen plaats binnen is een bandje om krijgen en buiten moeten wachten tot hun naam wordt opgeroepen. Volgens een woordvoerder van VluchtelingenWerk staan er dagelijks tientallen mensen op het voorterrein. Ze slapen er niet; tien gemeenten in de nabije omtrek hebben nachtopvang opengesteld voor deze groep wachtenden. Daar sliepen de afgelopen weken tussen de dertig en zestig mensen per nacht.

Het Rode Kruis had op het voorterrein een busje neergezet, van waaruit het water en eten uitdeelde, een tentdoek gespannen ter beschutting tegen regen en harde zon, en stroompunten waar de wachtende mensen hun telefoon konden opladen. Het Rode Kruis fungeerde ook als ‘luisterend oor’, VluchtelingenWerk hielp met vragen over de procedure. Zo hebben ze zeven weken hulp verleend ter verlichting van een „vastgelopen asielsysteem”, zoals beide organisaties het in hun persberichten noemen.

Dreigen met stokken, smijten met stoelen

Dat ze daar nu mee stoppen, heeft in de eerste plaats te maken met de steeds onveiliger situatie. „De afgelopen twee weken is de sfeer op het terrein steeds slechter geworden”, zegt de woordvoerder van het Rode Kruis. „We hebben te vaak van onze medewerkers gehoord dat ze zich onveilig voelden.” Het Rode Kruis had de laatste weken zelf beveiligers ingehuurd (waarvoor ze werden terugbetaald door het ministerie van Asiel en Migratie).

De woordvoerder van VluchtelingenWerk beschrijft telefonisch wat voor onveilige situaties zich zoal voordeden: mensen die plots agressief werden, mensen die met stokken rondliepen en dreigden te slaan, mensen die met stoeltjes smeten. Volgens hem en zijn Rode Kruis-collega hebben zich ook steekincidenten voorgedaan, misschien niet op het veld, maar wel in de nabije omgeving. „Het was grimmig en onvoorspelbaar.”

De gemeente laat weten „het geschetste beeld” te herkennen. „Op het voorterrein mengen zich verschillende groepen asielzoekers: mensen die net zijn aangekomen in Ter Apel en personen die al langer op de locatie verblijven en voor overlast zorgen. Het aantal incidenten is de afgelopen weken toegenomen.”

Beide hulporganisaties onderkennen dat zij met hun vertrek een groep mensen duperen die ze wekenlang hebben geholpen. „Dit besluit valt ons zwaar”, schrijft VluchtelingenWerk in een persbericht. „We hebben grote zorgen over de mensen die in Ter Apel asiel aanvragen.”

Gemeente en COA tonen begrip

Ze onderkennen ook de politieke dimensie van hun vertrek en van het voorstel dat ze in hun persberichten doen: voer de spreidingswet volledig uit en richt ergens in Nederland een spoednoodopvang in om het overvolle Ter Apel te ontlasten. „Volgens een telling uit mei weigeren meer dan honderd gemeenten te voldoen aan de verplichtingen die voortvloeien uit de spreidingswet”, zegt de woordvoerder van VluchtelingenWerk. Deze week maakte minister Van den Brink (Asiel en Migratie, CDA) bekend dat hij tien gemeenten onder „actief toezicht” stelt omdat ze niet willen meewerken aan de opvang van asielzoekers op grond van de spreidingswet.

De organisaties onderstrepen dat het besluit om de hulpverlening in Ter Apel te staken niet van de ene op de andere dag is genomen. „Wij hebben de laatste week continu aangegeven: dit gaat zo niet langer”, zegt de woordvoerder van het Rode Kruis. De woordvoerder van VluchtelingenWerk zegt dat „de duur en de ernst” van de situatie onhoudbaar waren.

Bij de instanties die nu weer geheel verantwoordelijk worden voor de opvang van de groep wachtenden, de gemeente Westerwolde en het COA, kan het besluit op begrip rekenen. „De gemeente betreurt deze ontwikkeling zeer”, schrijft Westerwolde in een verklaring. Het vertrek van de hulporganisaties laat zien „hoe ernstig de problemen inmiddels zijn geworden”. 

Het COA schrijft in een verklaring: „Hoewel wij dit besluit betreuren, begrijpen wij dat de aanhoudende druk en de omstandigheden op het voorterrein voor het Rode Kruis en VluchtelingenWerk Nederland aanleiding zijn geweest deze afweging te maken.” Over de systematiek van de ‘gecontroleerde toegang’ en de noodgedwongen tijdelijke buitensluiting van asielaanvragers, zegt het COA dat dit „geen duurzame oplossing” is. „Er is dringend behoefte aan structurele uitbreiding van opvangcapaciteit in heel Nederland.”

De gemeente stemt daarmee in. „Gezien de aard van deze problematiek is de inzet van extra handhavers en politie geen structurele oplossing voor de ontstane situatie. Een daadwerkelijke oplossing ligt in het met spoed realiseren van voldoende opvangplaatsen verspreid over het land.” Het besluit van Rode Kruis en VluchtelingenWerk loopt daarmee uit in een eenstemmige oproep van vier instanties, waaronder een van de rijksoverheid, aan het kabinet om de druk op het asielsysteem te verlichten.

De hulporganisatie MiGreat – die voornamelijk in de nachten actief is bij het opvangcentrum – blijft voorlopig wel hulp bieden, zo staat te lezen in een op vrijdagavond gepubliceerd persbericht.