Rusland gaat in snel tempo offline nu Telegram uit de lucht is

Woon je in Rusland en wil je berichten versturen, vrienden bellen, lokaal of mondiaal nieuws volgen, communiceren met overheidsinstanties of de laatste roddels ontvangen uit het Kremlin? Ben je een Russische soldaat die een eenheid moet aansturen of drones moet ontwijken? Een student met interesse voor modetrends, katten of designerdrugs? Het afgelopen decennium is de chatapp Telegram onder Russen uitgegroeid tot dé go to app voor al hun wensen en noden, en tot hun belangrijkste levenslijn met de buitenwereld. 

Maar na zes maanden waarin de Russische regering de druk op Telegram met blokkades en vertragingen steeds verder opvoerde, is van die levenslijn weinig meer over dan een flinterdun draadje. Deze vrijdag meldde de internationale onderzoeksgroep OONI, die wereldwijd internetcensuur en blokkades bijhoudt, een storingsgraad voor Telegram van bijna 100 procent. Daarmee lijkt de langverwachte blokkade van de chatapp een feit en volgt het bedrijf het lot van WhatsApp, Viber, Discord en Facebook Messenger.

Toch weigeren Russen vooralsnog afscheid te nemen van de geliefde app, sinds de oprichting door de Russische whizzkid Pavel Doerov in 2013 herkenbaar aan het iconische papieren vliegtuigje. Doerov zelf, die in 2014 onder druk van de autoriteiten uitweek naar Dubai, leek zich deze maand nog weinig zorgen te maken over een naderend einde. „Telegram is verboden in Rusland, maar toch maken 65 miljoen Russen er via vpn-diensten nog dagelijks gebruik van”, schreef Doerov begin april in zijn persoonlijke Telegram-kanaal. Ook heette hij zijn „Russische broeders en zusters” welkom bij „het Digitale Verzet om deze absurde beperkingen te omzeilen” en riep hij hen op massaal gebruik te maken van vpn-diensten om de blokkades te omzeilen.

Grote storingen

Internetwaakhond Roskomnadzor, uitvoerder van de blokkades, liet zich niet onbetuigd. Het verhevigde de jacht op digitale vpn-aanbieders, die het Kremlin al jaren een doorn in het oog zijn. Maar niet alleen kwaadwillende burgers, criminelen en oplichters maken gebruik van digitale geitenpaadjes, zoals het Kremlin graag beweert. Ook Russische overheidsinstanties, het bedrijfsleven en financiële instellingen zijn voor hun functioneren aangewezen op vpn-diensten. Pogingen van de autoriteiten om deze te blokkeren veroorzaakten vorige week dan ook grote storingen bij grote Russische banken als Sberbank en Alfabank, bij overheidsportaal Gosuslugi en bij telecomprovider Rostelecom. 

Bank-apps blokkeerden, geldtransacties bleven steken en zelfs het opnemen van cash bleek onmogelijk voor honderden miljoenen klanten in Rusland en de directe buurlanden. Rostelecom weet de problemen aan een ddos-aanval van cybercriminelen, maar volgens deskundigen lag de oorzaak in de jacht van Roskomnadzor op Telegram en vpn. Die kritiek werd door Roskomnadzor niet gewaardeerd. Zo moest Natalia Kasperskaja, medeoprichter van internetbedrijf Kaspersky Lab, nadat zij op Telegram had geschreven dat de problemen door Roskomnadzor zelf waren gecreëerd, op het matje komen en excuses maken voor haar „voorbarige conclusies”, meldde nieuwssite Meduza. 

In zijn ijver om vpn’s uit te bannen zou Roskomnadzor beheerders van grote online winkelplatforms als Wildberries, Vkusvil en Ozon een ultimatum hebben gesteld: geen dienstverlening meer aan klanten met een vpn, óf geschrapt worden van de zogenaamde ‘witte lijst’: een lijst met van hogerhand goedgekeurde websites die toegankelijk blijven bij een grootschalige internetafsluiting. „Hoewel het twijfelachtig is dat grote spelers als Sberbank daadwerkelijk hun digitale licenties zullen verliezen, lijkt niemand de proef op de som te willen nemen”, zei de Russische econoom Maksim Blant op zijn YouTubekanaal. De restricties jagen bedrijven op hoge kosten die volgens Blant bij de klant zullen terechtkomen.

Collectief doemdenken

Was ‘internetten’ voor Russen nog niet zo lang geleden net zo vanzelfsprekend als ademhalen, met de nieuwe maatregelen en de militaire censuur dreigen 140 miljoen burgers in snel tempo offline te raken. Dat vooruitzicht leidde de afgelopen weken op sociale media tot collectief doemdenken. Want hoe bestel je een taxi zonder app, hoe vind je de weg zonder navigatie, en waar koop je offline je spullen? En bij langduriger storingen: hoe houd je contact met vrienden en familie, hoe houd je als bedrijf je processen overeind? Ook bij de Russische troepen in Oekraïne leiden de storingen sinds begin dit jaar tot grote problemen. 

Daria Verkejenko, eigenaar van een communicatiebureau, zei tegen de Russische nieuwssite Vokrug Sveta al druk bezig te zijn om de werkprocessen aan te passen aan de nieuwe realiteit. „Ons team heeft nieuwe gewoontes ontwikkeld, zoals het van te voren downloaden van documenten, er niet op rekenen dat een bestand onderweg geopend kan worden en het opslaan van belangrijke contacten zodat die ook zonder berichtenapps toegankelijk zijn. Het is een goede les in een oude managementwijsheid: het is beter om alles wat cruciaal is offline te bewaren”, zei Verkejenko. 

Ook de ultraconservatieve denker Aleksandr Doegin ziet lichtpuntjes. Eind maart schreef hij, ironisch genoeg op zijn eigen Telegram-kanaal, dat een internetafsluiting in de zomer helemaal geen straf hoeft te zijn. „Mensen gaan weer wandelen, met elkaar afspreken en praten, ze bezoeken cafés en winkels en knopen nieuwe vriendschappen aan. Het leven zal weer menselijk worden.” In de late herfst, aldus Doegin, wanneer de mensen zich „als wormen oprollen in hun flatgebouwen” zou het internet weer opgestart mogen worden.

Pavel Doerov richtte Telegram op. Hij riep Russen op massaal gebruik te maken van vpn-diensten om de blokkades te omzeilen.

Foto MOHAMMED BADRA ANP / EPA

Voor politieke partijen binnen de zogenoemde Kremlin-loyale ‘systeemoppositie’, bedoeld om de schijn van politieke pluriformiteit op te houden, vormt de woede over internetafsluitingen dankbaar campagnemateriaal voor de aankomende Doemaverkiezingen in september. Zowel de nieuwe partij ‘Nieuwe Mensen’ als de ultranationalistische LDPR en de communistische KPRF pakken de internetblokkades aan om stemmen te trekken. Sergej Mironov van Rechtvaardig Rusland ging daarin het verst en noemde Roskomnadzor-medewerkers ‘idioten’ en wenste hen een enkeltje Oekraïne toe om te ervaren hoe het is om zonder internet oorlog te moeten voeren. Tijdens de verkiezingen hoeven Russen waarschijnlijk niet te vrezen voor blokkades. Het Kremlin harkt zijn stemmen al jaren binnen via een digitaal stemsysteem.