Scientias bezoekt InScience: begrijpen we wetenschap beter door beeld en geluid?

Door: Karlijn van Rosmalen en Daan Petersen

In een donkere bioscoopzaal kijken tientallen mensen naar een film over dromen, het heelal of wetenschapsgeschiedenis. Na afloop praten ze er samen over na: thuis, op werk, of onder het genot van een drankje aan de bar. Dit is precies waar het op het InScience Film Festival in Nijmegen om draait. Wetenschap is er niet alleen om te lezen uit stoffige boeken, maar om zelf te ervaren en om samen over in gesprek te gaan.

Het InScience Film Festival in Nijmegen is een van de grootste internationale filmfestivals voor wetenschap in Europa. Dit jaar stond het in het teken van een van de oudste thema’s ter wereld: liefde. Van 3 tot en met 8 maart werden in en rondom LUX en de Radboud Universiteit verschillende films vertoond, audiovisuele installaties tentoongesteld en VR-ervaringen aangeboden. Allemaal met het doel om de wetenschap rondom liefde te laten zien, te onderzoeken en te beleven.

Tekst gaat verder onder de video

Tijdens het festival komen film, kunst en wetenschap samen. Van een excursie langs historische wetenschappelijke objecten op de Radboudcampus tot een VR-ervaring waarin bezoekers een andere identiteit kunnen ervaren. Maar waarom juist film als middel om wetenschap over te brengen?

Om dat uit te zoeken ging Scientias dit jaar op donderdag 5 maart langs bij verschillende programmaonderdelen van InScience. We spraken met Thomas Streekstra, artistiek leider van het festival, over de rol van film in wetenschapscommunicatie. Ook spraken we verschillende regisseurs en bezoekers over de link tussen de wetenschap en verschillende kunstvormen.

Thomas Steekstra voor LUX Nijmegen (Foto: Joep Wijers)

Volgens Thomas draait InScience in de kern om één doel: wetenschap toegankelijk maken voor een breed publiek, precies het hoofddoel van goede wetenschapscommunicatie. Maar hoe gaat dit in de praktijk, en waarom zijn juist film en andere kunstvormen effectieve middelen om dit doel te bereiken?

“We zijn van oorsprong een wetenschapsfilmfestival”, vertelt hij. “Ons doel is om wetenschap op een zo laagdrempelig mogelijke manier beschikbaar te maken voor het publiek. Film is daar een heel geschikt middel voor.”

Volgens Thomas ligt de kracht van film vooral in de manier waarop het mensen betrekt bij wetenschap. “Wetenschap kan soms abstract of ver weg voelen”, zegt hij. “Maar film kan laten zien dat het eigenlijk over heel alledaagse dingen gaat, dingen die met ons eigen leven te maken hebben.”

Kunst als communicatiemiddel

Daarbij helpt het dat film een toegankelijk medium is. “Film is misschien wel een van de meest laagdrempelige kunstvormen die er zijn”, zegt Thomas. “Iedereen gaat wel eens naar de bioscoop. En iedereen heeft een mening over een film die hij gezien heeft.”

Juist dat maakt film ook een sterk middel voor wetenschapscommunicatie. Niet alleen door de wetenschap die op het scherm wordt gepresenteerd, maar ook door de gesprekken die het daarna op gang brengt.

“Ik denk dat een filmfestival een hele goede plek is voor samenkomst”, legt Thomas uit. “Daarom organiseren we veel filmvertoningen met een nagesprek, zodat bezoekers na de film met elkaar in discussie kunnen gaan.”

Meer dan alleen film

Toch is het festival inmiddels meer dan alleen filmvertoningen. Naast traditionele films zijn er ook live podcasts, VR-ervaringen, kunstinstallaties en andere interactieve programma’s.

“We noemen dat ons Beyond-programma,” zegt Thomas. “Daar laten we immersieve kunst en andere vormen zien die buiten het traditionele filmscherm treden. Dingen die je niet alleen zittend in een zaal ervaart, maar juist in het festival eromheen.”

Het doel van deze aanvulling is onder andere om ook een jongere doelgroep aan te spreken, en enthousiast te maken voor wetenschap.

Het tijdperk van TikTok en Netflix

Een filmfestival organiseren is vandaag de dag niet vanzelfsprekend. In een tijd waarin korte video’s en streamingdiensten domineren, lijkt vooral het jongere publiek een steeds kortere spanningsboog te hebben voor langere films, laat staan informatieve films over complexe wetenschap.

“Dat is zeker een uitdaging”, erkent Thomas. “Daarom proberen we ook unieke films te vertonen die je niet zomaar online kunt vinden.” Volgens hem blijkt er juist onder jonge bezoekers verrassend veel interesse te zijn in dat soort ervaringen. “Blijkbaar is er toch behoefte aan iets wat je niet zomaar kunt wegscrollen.”

Door verschillende soorten films en programma’s te combineren, hoopt het festival bezoekers ook te verrassen met onderwerpen die ze misschien niet zelf zouden hebben uitgekozen.

Verwondering en gesprek

Uiteindelijk hoopt de organisatie van het festival dat bezoekers iets meenemen dat verder gaat dan alleen de film zelf. “We hopen dat mensen nieuwe perspectieven meenemen,” zegt Thomas. “Dat ze misschien met vrienden of in de collegezaal zeggen: ik heb iets gezien wat me aan het denken zette.”

Juist die verwondering, inspiratie en de gesprekken die daaruit ontstaan vormen misschien wel de meest waardevolle vorm van wetenschapscommunicatie.

Wat die nieuwe perspectieven concreet kunnen betekenen, werd zichtbaar in de rest van het programma. Soms met de nieuwste technologie, soms met objecten die al eeuwen bestaan. Maar altijd met hetzelfde doel: iets laten voelen wat je anders nooit had meegemaakt.

Lesbisch zijn in VR, confronterend en echt

Hetero en toch lesbisch, regisseur Iris van der Meule laat je veertig minuten beleven hoe het is om als lesbienne je plek op te moeten eisen in een wereld ingericht voor hetero’s. Na een wereldpremière op IDFA Doclab in 2025, was de Lesbian Simulator nu te beleven op het InScience filmfestival in Nijmegen. In een snoepkleurige, cartoonachtige wereld kruip je veertig minuten lang in de schoenen van een lesbienne. Compleet met levels over discriminatie, seksuele intimidatie maar ook verliefdheid en queer joy.

Van der Meule ziet VR als een krachtig middel voor bewustwording, omdat het zo immersief is. “Nog meer dan film en boeken kan het ons helpen om bewustwording te creëren bij de kijker”, zegt ze. “Omdat je echt een-op-een in die wereld zit.” Dat het er cartoony uitziet, doet daar volgens haar niets aan af. “Het hoeft niet eens een realistische beeldtaal te zijn om die link en bewustwording teweeg te brengen.”

Het werk richt zich nadrukkelijk op heteroseksueel publiek. Van der Meule wil laten zien wat er in de praktijk nog misgaat voor queer mensen, ook in een land als Nederland dat op papier zo tolerant is. “Ik hoop dat iemand die hetero is denkt: hé, ik heb misschien ook een rol hierin.” Tegelijkertijd wilde ze geen vingerwijzend werk maken. “Ik wilde de situatie voorleggen, niet een beeld creëren van: lesbisch zijn is heel naar.”

Dat de ervaring overkomt, bleek wel uit de reacties van bezoekers die Scientias na afloop sprak. Twee deelnemers omschreven het als positief, maar ook confronterend. “Je hebt het je wel kunnen bedenken, maar je hebt het nooit zelf meegemaakt”, zei een van hen. “Als die poppetjes dan tegen jou praten, of je oma die niet blij is als je zegt dat je gay bent, dan is dat best confronterend.” De ander benadrukte vooral hoe sterk het medium de illusie versterkt. “Je hebt helemaal niet meer door dat je hier in deze ruimte staat. Je bent even helemaal ergens anders.”

De empathische werking van VR was heel sterk. Situaties die ze zelf niet hadden meegemaakt, voelden plotseling heel dichtbij. Juist die combinatie van herkenning en vervreemding maakt de Lesbian Simulator tot meer dan entertainment, het is een ervaring die iets bij je achterlaat.

Karlijn ervaart de Lesbian Simulator (Foto: Joep Wijers)

Erfgoed dat vragen oproept

Niet alle programmaonderdelen van InScience draaien om de nieuwste technologie. De film Varia van regisseur Laura Huygen laat zien dat wetenschap ook verborgen kan zitten in eeuwenoude objecten, opgezette vogels of protestborden. In de zaal van de Universiteitsbibliotheek van de Radboud Universiteit werd niet alleen de film, maar ook de objecten uit de film getoond. Varia gaat over objecten uit de universitaire archieven en collecties, met een op het eerste gezicht eenvoudige vraag: wat doe je met dingen die nergens goed in passen? “Ik ben uitgekomen op de varia-categorie”, legt Huygen uit. “Dat is een categorie voor objecten die eigenlijk niet goed in een categorie passen. En dat vond ik heel erg fascinerend.” Terwijl die objecten door de universiteit circuleren, verandert hun betekenis voortdurend. Ze worden anders bewaard, anders gebruikt, opnieuw geïnterpreteerd. Huygen noemt dat een liminele fase: een tussenstadium waarin de oude betekenis nog niet verdwenen is, maar de nieuwe nog niet vaststaat.

Een van de meest opvallende scènes speelt zich af in het kantoor van Paul van der Velde, hoogleraar boeddhisme en hindoeïsme aan de Radboud Universiteit. De ruimte staat vol met beelden en objecten uit zijn vakgebied, die hij ook in zijn colleges gebruikt. Huygen vertelt dat ze overweldigd was toen ze er voor het eerst binnenstapte. “Ik heb geprobeerd om door zijn ogen te kijken naar alle beelden die verzameld zijn.”

De film roept wetenschappelijke vragen op. Wat bewaren we, en waarom? Wie bepaalt wat waardevol is? “De kern van de objecten zijn voor mij vooral de vragen die ze opwekken”, zegt Huygen. Film was daarvoor volgens haar een geschikt medium, juist omdat het verbanden zichtbaar kan maken die anders onopgemerkt blijven. “Ik denk dat je met film dingen veel beter kan laten zien, het is ook een manier om dingen met elkaar te verbinden. Doordat ik hier heb rondgelopen, zie ik ook weer bepaalde dingen die normaal misschien niet zoveel aandacht krijgen, daar kan ik dan weer aan het licht brengen. In dat proces kom je steeds weer nieuwe dingen tegen.”

Bezoekers van de film, die na afloop de objecten van dichtbij konden bekijken reageerden geraakt. Een medewerker van de universiteit wees op het verschil tussen een afbeelding en een fysiek object. “Als je het echt live ziet, dan ga je veel meer nadenken. Dan vertelt het meer een verhaal.” Een ander benadrukte het belang van zorgvuldige bewaring, ook van recentere objecten. “Als het weg is, is het weg.”

Dit kwam ook in de film naar voren. “Je kunt iets maar een keer weggooien, maar je kunt het voor altijd bewaren.” Met deze insteek blijft de universiteit zorgvuldig omgaan met haar erfgoedcollectie.

Laura Huygen in de studiezaal Erfgoedcollecties (Foto: Joep Wijers)

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: