Seksuele diversiteit in het dierenrijk is doodgewoon: ‘Je ziet de hele pridevlag terug’

1 dag geleden 1

De driebandanemoonvis kan, net als meer vissoorten, van man naar vrouw transformeren. De rode vlagbaars van vrouw naar man. Sommige vissoorten uit de Gobiidae-familie kunnen heen en weer wisselen. Slakken zijn vaak hermafrodiet. Intersekse komt voor bij paarden, elanden, kangoeroes en veel meer soorten. Acht procent van schapenrammen is homoseksueel. Onder meer bij Japanse makaken worden lesbische relaties waargenomen. Er zijn eindeloos veel voorbeelden van regenbooggezinnen in het dierenrijk. Donna de chimpansee, bekend uit het werk van primatoloog Frans de Waal, was aseksueel.

„Wat is jouw motto ook alweer?”, vraagt cabaretier Maya van As (35) aan het einde van het theatercollege Seksuele Diversiteit in het Dierenrijk. Charlotte Vermeulen (70), voormalig Artis-bioloog, kijkt recht het publiek in: „De natuur is queer en queer is natuurlijk.” Eigenlijk, reageert Van As, „zie je in het dierenrijk de hele pridevlag terug.”

Niet gek ook, natuurlijk. Mensen, hoewel er ook exemplaren zijn die zullen steigeren bij deze notie, zijn óók maar gewoon dieren. In het theatercollege schotelt Vermeulen het dierenrijk in al zijn diversiteit voor. Het is een spiegel voor de soort die op twee benen is gaan lopen. Van As is daarbij, met haar persoonlijke verhaal over uit de kast komen en het beginnen van een regenbooggezin, een extra „brug naar het mensenrijk”. De les is: niets natuurlijks is ons vreemd, ook niet als het gaat om seks en gender.

Tijdens de Week van de Lentekriebels, die maandag van start gaat, krijgen basisschoolkinderen en kinderen op het speciaal onderwijs weer les over seksualiteit. Elk jaar kan de week rekenen op ophef onder ouders die vinden dat seksualiteit weggehouden moet worden bij jonge kinderen en tegenstanders die pleiten dat onderwerpen als lhbtiq+ niet bij kinderen geïntroduceerd moeten worden. Dit jaar is het thema ‘Respect’. „Als de natuur ons iets kan leren, is het om elkaar en jezelf niet te veroordelen”, zegt Vermeulen. „En dat weten we eigenlijk al heel erg lang.”

Sterkste mannetje wint niet altijd

Het ontstaan van het theatercollege heeft een lange voorgeschiedenis, vertelt Vermeulen. Haar hele carrière heeft ze rondleidingen en lezingen gegeven in Artis, waaronder over seksualiteit. „In 1993 gaf ik een rondleiding aan seksuologen. Ik vertelde daarin ook wat over de relatie tussen leeuwinnen.” Na afloop vroeg een van de deelnemers, Henk van den Boogaard van de Schorerstichting (vernoemd naar de eerste Nederlandse homo-emancipator), of ze ook een rondleiding zou kunnen geven over homoseksualiteit in het dierenrijk. „Dat wilde ik wel, maar ik wist er niets vanaf.”

Het was de tijd voor het internet. Zomaar even iets online opzoeken was geen optie. „Maar ik wist dat de Schorerstichting een database had met alles wat je maar kan bedenken over homoseksualiteit. Ik vroeg: zitten daar ook verhalen over dieren in?” Dat bleek zo te zijn. Ze krijgt een lijst met titels, schrijvers, tijdschriften, jaargangen en samenvattingen. „Zo ben ik me erin gaan verdiepen.” In 1996 vindt de eerste Gay Pride in Amsterdam plaats. Artis biedt een programma aan met lezingen en rondleidingen over homoseksualiteit in het dierenrijk. Later maakt Vermeulen de lezing breder. „Meer queer in brede zin, dat is natuurlijk meer dan homoseksualiteit alleen.”

We hebben er een verhaal van gemaakt dat tornt aan de vaststaande overtuigingen

In 2022 gaat Vermeulen met pensioen. In 2023 geeft ze, als zzp’er, de Pridelezing in Artis. Cabaretier Patrick Nederkoorn, aanwezig als moderator, komt met het idee voor een toer door het land en koppelt Vermeulen aan theaterproductiehuis Kobra. Dat gaat op zoek naar een sidekick.

En dat werd Maya van As, als cabaretier bekend van het „ietwat feministische” duo Vlamousse. „Ze zochten een, ja… luidruchtige queer met een beetje humor. Nou, dan kom je dus bij mij.” Het klikt tussen Van As en Vermeulen en samen schaven ze aan het script.

Vermeulen: „Mijn lezing was een beetje dit vogeltje is homoseksueel, dat reptiel is intersekse.” Van As: „Samen met Patrick Nederkoorn als coach hebben we er meer een verhaal van gemaakt dat tornt aan de vaststaande overtuigingen, dat monogamie natuurlijk is en dat vrouwen niet van seks houden en zo.” En, vult Vermeulen aan: „Het idee dat de sterkste mannetjes altijd winnen. Dat vind ik een belangrijke in deze tijd van de manosphere. Want dat is dus écht niet zo.”

Driekwart biologen ziet homoseksualiteit

Een van de verhalen die Vermeulen vertelt in het college gaat over een Keniaanse overheidsmedewerker en twee homoseksuele leeuwen in de natuurreservaat Masai Mai. Ze werden in 2017 gefilmd tijdens het paren, de video ging viraal. Deze „gekke homodieren” moeten geïsoleerd worden, stelde overheidsmedewerker Ezekiel Mutua in een interview.

De leeuwen hadden het gedrag ongetwijfeld overgenomen, zo stelde hij in een interview, van mannelijke toeristen die in de bosjes „stiekem de liefde bedreven”. Dit kón geen natuurlijk gedrag zijn. Dit zou het einde van de diersoort betekenen, schreef hij op Twitter, en dus was heropvoeding van de leeuwen noodzakelijk.

„Het lijkt lachwekkend, maar is zó schrijnend”, zegt Vermeulen. Er is bij 1.500 soorten vogels en zoogdieren homoseksueel gedrag vastgesteld en waarschijnlijk komt het nog bij veel meer soorten voor. Bij flamingo’s kan tot een kwart van de koppels uit twee mannetjes bestaan. Er zijn lesbische albatrosstelletjes. En ook bij zeezoogdieren komt homoseksueel gedrag regelmatig voor. „Maar er is heel lang nauwelijks over gepubliceerd, omdát niemand erover schreef.”

Daarom raakt het verhaal dat Charlotte vertelt me zo. Ik ben dus niet raar

In 2024 publiceert evolutionair antropoloog Karyn Anderson met collega’s een studie waarin ze aan biologen vragen of zij in het veld seks hebben waargenomen tussen zoogdieren van dezelfde sekse. Driekwart antwoordt bevestigend. Daarvan zegt de helft het te hebben vastgelegd. En van die helft zegt maar een op de tien het ook te hebben gedeeld. „Ze hadden er nooit iets over gelezen en dachten dus dat het een anekdotische waarneming was. Ze keken door de bril van wat ze dáchten dat wel waar moest zijn. Maar het ís er dus wel, in veelvoud, we lezen er alleen niet over.”

Homoseksualiteit is pas in 1990 uit de lijst van geestesziekten geschrapt. In ten minste 67 van de 200 landen is seks tussen twee mannen verboden, in 35 landen seks tussen twee vrouwen. In zeven landen staat daarop de doodstraf, in zeven andere levenslange gevangenisstraf. Omdat het ‘niet natuurlijk’ zou zijn.

‘De homo’s bouwen betere nesten’

Maya van As is in een „redelijk progressief milieu” opgegroeid, maar ook zij heeft uit verschillende hoeken negatieve reacties gekregen op haar biseksualiteit. „Alsof ik een foutje van de natuur ben. Daarom raakt het verhaal dat Charlotte vertelt me zo. Ik ben dus niet raar.” Toch is dat nog steeds wel wat kinderen meekrijgen. „Als [BBB-politica] Caroline van der Plas over de Week van de Lentekriebels zegt dat we kinderen „hier niet mee lastig moeten vallen„, wat zegt ze dan? Dan blijf je homoseksualiteit, biseksualiteit, panseksualiteit, non-binair zijn, transpersoon zijn, alles neerzetten als iets slechts. Alsof het giftig is.”

De eerste keer dat ze echt ontroerd was over „de herkenbare dingen in de natuur”, was toen Vermeulen haar vertelde over regenbooggezinnen in het dierenrijk. Niet-heteroseksuele stellen moeten flink wat extra hordes en drempels nemen om een kindje te krijgen. „Ik heb in het moeizame proces om samen met mijn vriendin een kindje te krijgen wel getwijfeld of het de bedoeling was.”

Vermeulen onderbreekt haar: „Weet je hoe je homoseksuele flamingo’s kan herkennen? Mannetjes zijn de betere nestenbouwers. Dus als je één groot, geweldig nest ziet te midden van de andere nesten, is dat van een homopaartje.” En van zwarte zwanen is bekend dat „een kuiken met homoseksuele ouders een 30 procent hogere overlevingskans” heeft.

„Het lastige”, zegt Van As, „is dat je dit eigenlijk wil presenteren als: ‘zo bijzonder is het niet’. Het is gewoon de natuur, het is gewóón. Maar aan de andere kant is de realiteit dat we nog steeds in een maatschappij leven waarin queers ontzettend vaak afgewezen worden.”

Ze hebben allebei het gevoel dat er sprake is van verharding. „Polarisatie is overal om ons heen”, zegt Vermeulen. Dat juist de week waarin aandacht bestaat voor elkaar liefhebben op weerstand stuit, frustreert het theaterduo. Van As: „Daarom is die reactie van Van der Plas zo vreemd. Zullen we onze kinderen er wél mee lastig vallen gewoon?”

Om ze te leren dat verliefd zijn leuk is. Dat ze mogen ontdekken wie ze zijn en wat ze willen. Wat hun grenzen zijn en hoe die aan te geven. „Zodra we gaan doen alsof geaardheid en liefde níét bij kinderen horen, erkennen we niet dat het kleine mensen zijn.” En dat kleine mensen eigenlijk gewoon kleine dieren zijn.

Lees het hele artikel